Het recept van Out

medicijnen | Het roetzwarte beeld van 'Big Pharma' staat nieuwe en betere medicijnen in de weg. Dat betoogt Henk Jan Out in zijn boek dat deze week verschijnt. Na een gesprek met de oud-Organonmedewerker levert Trouw de bijsluiter.

BESTEMD VOOR: Iedereen die denkt dat farmaceuten schurken zijn die alleen uit zijn op geld

Out: "Natuurlijk wil een bedrijf geld

verdienen aan medicijnen. Maar het beeld dat nu vaak wordt geschetst over 'Big Pharma' is echt onterecht. Ik heb er zelf jarenlang gewerkt en ik kom veel mensen tegen die moeite doen om betere geneesmiddelen op de markt te krijgen. Ik heb ook meegemaakt hoe lastig dat is - ik beschrijf in mijn boek alle onderzoeksfasen die zo'n medicijn moet doorlopen. Dat is veel moeite en kost een hoop geld. Er gaan vaak stemmen op 'waarom laten we de universiteiten dat niet doen, of de overheid', maar die zijn daartoe simpelweg niet in staat. Natuurlijk, een fundamentele ontdekking doen, dat kan in een universitair lab. Maar onderzoek onder grote groepen patiënten, dat vaak leidt tot minder succes dan gedacht, het volgen van bijwerkingen als een middel eenmaal wordt verkocht: ik ben ervan overtuigd dat je dat alleen in een commerciële omgeving kunt doen. In samenwerking met universiteiten, die dat gelukkig vaak beseffen.

Onlangs nog moest een bedrijf bekendmaken dat een medicijn tegen kanker toch niet zo goed scoorde in onderzoek als gedacht. De beurswaarde kelderde direct. Een investeerder in zo'n bedrijf neemt risico, dat doet men alleen als in goede jaren de winst ook goed is."

Ik vind tegelijkertijd dat er ook veel te schamper wordt gedaan over de resultaten. Alsof medicijnen alleen maar schade doen. Maar neem hepatitis C en hiv - door de farmaceutische bedrijven kunnen die dodelijke aandoeningen genezen worden of inmiddels gereduceerd tot chronische ziektes. Wereldwijd blijven enorm veel mensen in leven die vroeger zouden overlijden. Door de ontwikkeling van nieuwe kankermedicijnen zie je de levenskansen van patiënten groeien. Niet voor iedereen, dat klopt. Maar een wonderpil tegen bijvoorbeeld de groei van kankercellen: natuurlijk hoop ik erop net als iedereen, maar ik zie het er niet van komen. Het menselijk lichaam is er te complex voor, en de kankercellen zoeken altijd weer naar andere mogelijkheden voor groei."

WERKING: Farmaciebedrijven worden in een rooskleuriger daglicht gezet, maar niet honderd procent.

Out: "Ik denk dat farmaceutische bedrijven veel beter moeten uitleggen hoe een prijs tot stand komt. Het is begrijpelijk dat medicijnen waarin veel is geïnvesteerd, niet voor een tientje verkocht kunnen worden. Maar neem de echt dure medicijnen: waarom is een prijs van bijvoorbeeld twee ton dan zo hoog, waarom is het niet één ton? Meer openheid is nodig.

Ik probeer ook niet alles goed te praten. Je ziet nog steeds incidenten. Een fabrikant die vlak voordat het patent van een goedlopende cholesterolverlager afloopt, nog snel even aantoont dat het eigenlijk ook goed werkt bij kinderen. Zodat het patent kan voortduren en het medicijn duur blijft. Maar dat zijn incidenten, die zijn niet representatief voor de hele industrie. Er is veel veranderd, laten we het beeld niet baseren op het verleden. Of op de situatie in Amerika. Daar gaat het wel beter: de echte grote boetes voor farmaceuten zie je veel minder, of ze zijn gebaseerd op overtredingen van jaren geleden. Toch is de situatie daar echt anders. Zeker in Europa en Nederland is de verkoop van medicijnen strak gereguleerd. Directe reclame mag hier niet: zo krijgen we bijvoorbeeld ook gelukkig de spotjes niet te zien voor een pil die het libido van vrouwen zou verhogen."

WERKZAME STOF: Cijfers over bekende zaken, zoals de winsten, investeringen in marketing en onderzoek. Maar door Out anders geinterpreteerd dan door de criticasters.

"Ik geef het voorbeeld van een leukemie-medicijn waarvan aanwijzingen waren dat het ook werkte tegen MS. De fabrikant bracht het onder een nieuwe naam uit en de prijs was 40 keer zo hoog. Schande, riepen buitenstaanders. Maar kijk eens wat er moest gebeuren: nog twee rondes met onderzoeken in bijna 200 ziekenhuizen, een enorme investering. Dat geld moet worden terugverdiend. Waarom dat MS-middel dan 40 keer zo duur werd en niet 20 keer, dat kan ik ook niet aangeven.

Het bedrijf wees wel op de voordelen. Patiënten hoefden veel minder vaak naar het ziekenhuis. Dat wordt snel vergeten. De prijs van een medicijn moet duidelijker gaan samenhangen met de gezondheidswinst die het burgers oplevert. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar zal nog niet zo makkelijk zijn. Om bijvoorbeeld hepatitis C wereldwijd aan te pakken, dat kost per patiënt nog niet eens zo veel en de gezondheidswinst is enorm. Maar het gaat om veel mensen, dus de druk op gezondheidsbudgetten zal toenemen. Ook daarin zie je dat farmaceuten zich inspannen, dat ook in armere landen dit soort medicijnen beschikbaar komt."

WAARSCHUWING: KIJK UIT BIJ HET LEZEN ALS ... Je bijvoorbeeld Peter Gøtzsche, Ben Goldacre, Hans van der Linde of Dick Bijl heet. Deze criticasters van 'Big Pharma' - een Deense en een Britse wetenschapper, een Nederlandse huisarts en de hoofdredacteur van het Geneesmiddelenbulletin) - worden van repliek gediend.

Out: "De farmaceutische industrie verdient net als elke sector dat er kritische volgers zijn. Maar terwijl bedrijven veel moeite moeten doen om zich te verantwoorden, komen sommige criticasters makkelijk weg met hun uitspraken. Iemand als Gøtzsche beweert doodleuk dat de farmacie vele dodelijke slachtoffers maakt, met praktijken die gelijkstaan aan de maffia. Niet alleen met als doel de vergelijking, hij meent het echt. En hij mag het zeggen. Zonder kennis van zaken, en zonder feiten die het onderbouwen. Media gaan daarin mee: het is een spannend beeld. Ik vind hem de Donald Trump van de farmaceutische industrie. Een genuaneerder beeld spreekt blijkbaar minder tot de verbeelding. Toch wil ik dat geven. Zonder te veel frustratie over de manier waarop je vervolgens wordt aangesproken. Laten we bij de feiten blijven. Die zijn soms negatief over de bedrijven, maar over het algemeen niet. Ik vind dat ook in Nederland nogal eens onterecht schamper wordt gedaan over medicijnen. Terwijl ik laat zien dat de productie van nieuwe, werkzame middelen de laatste tijd ongekend hoog is. Dat zijn feiten."

BIJWERKINGEN BIJ DIT BOEK: GROTE KANS OP BIJWERKING: belangenverstrengeling. MOGELIJKE BIJWERKING: vernieuwing van medicijnen

Out: "Ik heb jarenlang voor farmaceutische bedrijven gewerkt. En ik ben er deels ook in de toekomst van afhankelijk. Over mij wordt vaak gezegd: hij heeft een belang bij zijn uitspraken. En dat zegt men ook over dokters die samenwerken met de industrie. Met regelmaat zijn er berichten over financiële banden en het oordeel is direct: dat is verkeerd. Natuurlijk moet je daar ook open over zijn. Maar als dat goed geregeld is - en we hebben daar in Nederland een register voor waarin de laatste jaren artsen hun banden opgeven - bekijk ik het anders. Ik vind een dokter die de weg naar verbetering van medicijnen kent, juist een voordeel hebben.

En laten we niet doen of alleen een financiële band met een farmaceut een belang is. Wat dacht je van artsen die hun inkomen deels halen uit het uitvoeren van een bepaalde scan in het ziekenhuis. Is hun onderzoek naar de werking van die scan geen belangenverstrengeling? Dat wordt vaak vergeten. Ook de wetenschapper die aanzien krijgt door een ferm standpunt over wat hij Big Pharma noemt, heeft er belang bij om alle nieuwe informatie in zijn eigen denkrichting te plaatsen."

De hele discussie over medicijnen wordt nu gedomineerd door de kosten. Natuurlijk moet je daarop letten. Maar kijk ook naar wat het oplevert. We hebben de farmacie nu zo sterk gereguleerd, ik spreek talentvolle onderzoekers die zeggen 'daar begin ik niet aan'. Dat kost ons innovatie. En de sfeer is conservatief. Een nieuwe pil tegen diabetes wordt niet voorgeschreven door huisartsen omdat hij duurder is dan de oudere en niet bij iedereen beter werkt. Dat lijkt prima zuinigheid, maar het deel van de patiënten dat wel veel minder bijwerkingen heeft en baat heeft bij die pil, krijgt hem ook niet. Of neem nieuwe bloedverdunners die veel minder bijwerkingen hebben en waarvoor mensen niet steeds naar de trombosedienst hoeven. Alleen omdat ze duurder zijn, krijgen patiënten ze vaak niet. Ik denk dat de mensen echt gebaat zijn bij een verandering van mentaliteit: zonder dat vijandbeeld van Big Pharma en met respect voor de rollen die we allemaal spelen in de ontwikkeling van medicijnen."

Henk Jan Out: Leve het geneesmiddel! Uitgeverij Prometheus.

Van ziekenhuis tot farmaceut

Henk Jan Out (55) studeerde geneeskunde aan de VU in Amsterdam en promoveerde in het UMC Utrecht. Na een jaar gynaecologie in dat ziekenhuis koos hij in 1992 voor Organon in Oss - onderzoek en marketing, vooral in de reproductieve geneeskunde. Out bleef tot 2012 bij het bedrijf. Hij was vijf jaar bijzonder hoogleraar in Nijmegen, op een leerstoel namens de stichting vernoemd naar de Nederlandse oprichter van Organon. Tot juni dit jaar was hij voorzitter van beroepsvereniging NVFG voor mensen die werken in de farmaceutische industrie. Hij is nu gasthoogleraar aan de Universiteit van Sunderland, consultant en publicist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden