Het raadsel Thabo

,,Wie in harmonie is met zichzelf, hoeft niet te vrezen wanneer hij een leeuw tegenkomt. De leeuw respecteert iemand met zelfvertrouwen.'' Dit Afrikaans gezegde lijkt Nelson Mandela op het lijf geschreven. De 'zwarte Jezus' verpletterde zijn tegenstanders met zijn charisma en vergevingsgezindheid, en leidde daarmee zijn volk naar de vrijheid. Op 16 juni geeft hij het stokje over aan Thabo Mbeki, een ondoorgrondelijke intellectueel die het zelfvertrouwen van Mandela zou missen. En daarom wordt gevreesd. Een dubbelportret.

Thabo Mbeki, de nieuwe president van Zuid-Afrika, oogt bescheiden en aimabel, zijn politiek-economische koers is verstandig. Hij staat bekend als een belezen, ontwikkelde en intelligente diplomaat. Toch heerst er scepsis. Mbeki is een manipulator, een 'koele, meedogenloze Machiavelli', een autocraat. Onder zijn bewind zal Zuid-Afrika's prille democratie veranderen in een éénpartij-staat, waar slechts de president iets te zeggen heeft.

Is deze angst terecht? Of dient de kritiek vooral als waarschuwing: pas op Mbeki, we tolereren niet dat ons land na Mandela afglijdt naar het niveau van de Afrikaanse dictaturen ten noorden van de Limpopo-rivier?

De vrees heeft te maken met Mbeki's raadselachtigheid. Niemand kent hem goed, vandaar kwalificaties als 'koel en afstandelijk'. Hij is geslotener dan Mandela, die zijn gehoor amuseert met anekdotes uit zijn privé-leven. Mbeki laat zelden iets los. ,,Ik wil de Zuid-Afrikanen best vertellen welke schoenmaat ik heb, welke maat shirts ik draag en hoeveel koppen koffie ik drink, maar ze willen liever weten wat de regering voor hen doet'', zei hij onlangs tegen een journalist. Hij bekende dat hij als ,,een gewone man op zaterdagavond thuis televisiefilms kijkt.''

Maar zo gewoon is Mbeki niet. Qua charisma valt hij de kleine introverte man in de schaduw van de boomlange, joviale Mandela, maar qua intellect lijkt hij diens meerdere. Deze eigenschap, gecombineerd met zijn ondoorgrondelijk karakter, wekt argwaan. ,,Mbeki opereert ondoorzichtig... Hij beweegt zich op een intellectuele manier, is behoedzaam en strategisch bedachtzaam. Hij heeft eerder de kenmerken van een artiest met een visie, dan die van een manager met een businessplan'', zegt directeur Wilmot James van het Instituut voor Democratie in Zuid-Afrika (Idasa). ,,Hij is tegelijkertijd een Vaclav Havel, de schrijver als regeerder, en een Winston Churchill, de sluwe politicus, die nooit zijn kaarten op tafel legt.'

Met deze uitleg probeert James ook zijn kritiek van vorig jaar op de aanstaande president te verzachten. Hij had toen beslist niet willen suggereren dat Mbeki 'dictatoriale trekjes' heeft. Hij had een Amerikaans fonds slechts om extra financiële steun gevraagd, omdat ,,we verwachten dat de regering onder Thabo Mbeki harder zal zijn en minder transparant, en dat daarom een scherpere bewaking van de democratie en mensenrechten nodig is.'' Mbeki eiste het ontslag van James.

In oktober was Mbeki ook allergisch voor kritiek, toen hij probeerde het eindrapport van de Waarheidscommissie tegen te houden. Hij heeft begunstelingen, de 'Friends of Thabo' (Fot's), en wordt 'gemotiveerd door een mix van politieke doelen en een wraakzuchtige privé-agenda waarin hij loyale mensen beloont en tegenstanders straft. Hij ziet politiek als een strijd tussen vijanden', zegt politicoloog Robert Schrire van de Universiteit van Kaapstad.

Maar om te voorspellen dat Mbeki een van de vele autocraten in Afrika zal worden, lijkt overdreven. Mbeki toont zich tot nu toe een zakelijke, hardwerkende leider. Hij heeft al zo'n drie jaar het dagelijks bestuur over Zuid-Afrika, aangezien Mandela vooral ceremoniële taken vervult. Zijn politiek-economische koers zal nauwelijks veranderen. ,,Ik denk dat het alleen maar nog beter zal gaan, als hij mij niet meer hoeft te consulteren'', zegt Mandela.

Dat Thabo harder zal optreden dan Nelson, daarover zijn de analisten het wel eens. En dat is helemaal niet zo slecht voor Zuid-Afrika. Mandela kon uit dank voor hun bijdrage aan de struggle zijn wanpresterende kameraden in het kabinet moeilijk de laan uit sturen. Mbeki kampt minder met dit dilemma en zal vermoedelijk capabelere mensen aantrekken. Hij heeft ook een andere taak dan die van Mandela, die moest zorgen voor verzoening. Na deze periode van stabilisatie, moet Mbeki sturing geven aan het land, beloften inlossen en krachtdadig optreden tegen misdaad en corruptie.

Mandela moest een voorbeeld zijn, Mbeki zal regeren met een visie, zegt de voorzitter van de communistische partij Jeremy Cronin. Het ANC versterkt graag dit beeld van de visionair, verspreidt foto's waarop Mbeki met zijn donkere, onpeilbare ogen in de verte staart. Hij helpt de massa's. Huisvesting, banen, terugkeer van het zelfrespect van de zwarten, einde aan de wanhoop die leidt tot moorden... het is tijd voor de grote transformatie, 'de Afrikanisering'. De blanken moeten inleveren, maar ook de zwarte gemeenschap wordt stevig aangepakt. Zo hekelt Mbeki de leraren die dronken voor de klas staan en de zwarte jongeren die menen alles voor niks te kunnen krijgen.

Anders dan Mandela, die opgroeide als een bevoorrechte prins, werd Mbeki's leven getekend door armoede en ontberingen. Hij werd in juni 1942 geboren in Idutywa in de Transkei. Zijn vader, anti-apartheidsactivist Govan Mbeki, was leraar, maar had het aan de stok met de autoriteiten, en probeerde wat te verdienen door artikelen te schrijven. Van een liefdevol gezinsleven leek geen sprake. Govan was kil en had nauwelijks oog voor zijn kinderen, en moeder Ma Mofokeng was meestal in haar winkeltje. Ze waren zo arm dat zijn vrouw zijn onderbroeken moest dragen, aldus Govan.

De kleine Thabo zei niet veel, en verslond alle boeken die vader in huis had, van romans tot marxistisch-leninistische werken. Volgens Govan klaagde zijn vrouw vaak over de jongen. ,,Ik houd niet van Thabo, hij is net als jij'', zei ze. ,,Hij doet nooit iets met zijn handen. Zijn broers en zussen helpen in het huis, maar Thabo niet. Hij leest alleen maar boeken''.

Hij had wel tijd voor de liefde. Op zestienjarige leeftijd maakte hij tot schande van het dorp de dochter van het schoolhoofd zwanger. Thabo zag zijn enige zoon Kwanda als twee-jarige peuter voor het laatst. Hij ging in 1962 in ballingschap in Engeland, en de jongen verdween, werd vermoedelijk vermoord door de veiligheidsdienst. De apartheid rukte ook de rest van de familie Mbeki uit elkaar: vader Govan werd in 1964 met Nelson Mandela voor 26 jaar opgesloten op Robbeneiland, Thabo's zus zat eveneens gevangen en zijn jongste broer zou zijn gedood door ANC-ers in een kamp in Angola.

Na zijn studie economie aan de universiteit van Sussex in 1966 werkt Mbeki in Londen voor ANC-voorzitter Oliver Tambo. Enkele jaren later volgt hij in Moskou een militaire training en vervolgens gaat hij naar Swaziland en Nigeria, waar zijn diplomatieke talenten tot bloei komen. In de Zambiaanse hoofdstad Lusaka wordt hij secretaris en speechschrijver van Tambo.

Eenmaal terug in Zuid-Afrika in 1990, na de opheffing van het verbod op het ANC, kent vrijwel niemand hem daar. Hij geniet daar echter nog nauwelijks bekendheid. Iedereen verwacht dat Mandela de meer uitgesproken Cyril Ramaphosa tot vice-president zal benoemen. Het is een verrassing dat het Mbeki wordt.

Mbeki was in zijn jeugd al betoverd door de magie van het woord. Hij schrijft zijn toespraken zelf; dikwijls poëtisch, maar niet altijd even helder - wat volgens critici wijst op een gebrek aan zelfvertrouwen. Thabo rookt liever achter zijn bureau een pijpje dan dat hij handen schudt in een township. Voor een groot publiek is hij wat verlegen. Als hij wordt meegesleept in een spontane dans, zie je hem ongemakkelijk met zijn vinger langs de neus wrijven - alsof hij hoopt dat niemand zijn dwaze uitspatting heeft gezien.

Maar met het oog op de verkiezingen hebben de spindoctors flink aan zijn imago gewerkt. Het afgelopen jaar was hij bijna dagelijks op het journaal te zien: hij opende huizenprojecten, lanceerde banen, draaide waterkranen open, luisterde naar de problemen van de kleine man, knuffelt kinderen. Zijn pakken wisselde hij af met een T-shirt, zelfs is hij al zonder sokken gesignaleerd.

Mbeki weet dat hij minder charisma heeft dan zijn voorganger. Dat geeft ook niet, antwoordde Mbeki op de vraag of hij wel in Mandela's schoenen kan stappen. Met voor zijn doen zeldzame humor zei hij dat hij diens schoenen simpelweg te lelijk vindt. ,,Ik denk niet dat mijn lengte nog zal toenemen, of dat ik rare shirts zal dragen.''

De nieuwe president wil de kampioen van de Afrikaanse renaissance worden. Van hernieuwde trots, van 'black empowerment', van welvaart en herstel van Afrikaanse tradities. De realiteit op het continent - oorlogen, ziektes, werkloosheid en misdaad - ontkent hij niet, maar hij gelooft dat Afrika uit de as zal herrijzen.

Kritici vrezen dat Mbeki diep in zijn hart meent dat de democratie westerse stijl niet past in Afrika. Zei een naaste medewerker van hem niet onlangs: ,,Op dit moment lijkt democratie op anarchie, wetteloosheid en gebrek aan moraal... We gaan discipline opleggen. De dingen zullen veranderen''. Mbeki trekt de macht steeds verder naar zich toe, beperkt de bevoegdheden van het uitvoerend comité van het ANC. Zo mag de president voortaan zelf de provinciale premiers aanwijzen; een bedenkelijke ontwikkeling, al worden sommige ANC-provincies wel erg geplaagd door wanbestuur en corruptie.

Ook gaat Mbeki wel erg ver in het omhelzen van omstreden personen als Mangosuthu Buthelezi (mogelijk vice-president) en Winnie Madikizela-Mandela (die tot veler verbijstering op de negende plaats van de ANC-lijst staat). De reden is echter duidelijk: Mbeki hoopt ermee de oorlogszuchtige Zoeloes en Winnie's grote aanhang in bedwang te houden. En bovendien is het een handige zet om een sterke zwarte oppositie te voorkomen.

Mbeki erft Zuid-Afrika op een moment dat het ANC oppermachtig is. Misschien haalt de partij bij de verkiezingen zelfs een tweederde meerderheid, waarna ze de grondwet kan veranderen. De waarschuwing voor een éénpartij-staat, misbruik van de macht en autocratisch bestuur klinkt door, maar feit is dat de oppositiepartijen zelf hebben gefaald. Het ANC heeft het onder Mbeki's leiding niet slecht gedaan (afgezien van de misdaad die hij nu belooft keihard aan te pakken), en het lijkt dan ook onwaarschijnlijk dat Mbeki zich ineens zal ontpoppen als Afrika's zoveelste dictator.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden