Het programma is de rivier, de leader is de oever

De televisie is de spiegel van de samenleving, wordt wel eens gezegd. Maar wie bepalen eigenlijk het gezicht van Hilversum en Alsmeer? Wie zijn deze smaakmakers achter de schermen? Deze week, als laatste in de serie, Will Bakker, grafisch ontwerper bij NOB-Design en al 27 jaar bedenker van 'het visitekaartje van de omroep', de net- en programmaleaders van de NOS en enkele andere omroepen, zoals de Ikon en Teleac. Ook ontwierp Bakker de huisstijl van de nieuwe NPS, die vanaf begin volgend jaar te zien zal zijn op de televisie.

Op tafel ligt het ontwerp van het nieuwe logo van de Nederlandse Programma Stichting (die zich vanaf januari als 'kleine NOS' met name bezig gaat houden met cultuur, educatie en minderheden). Een oog in simpele rode en blauwe penseelstreken, neergezet op een witte achtergrond met daaronder in handgeschilderde letters de naam NPS. “Miró? Ja, dat hoor ik wel vaker. Als ik er zelf naar kijk zie ik dat er ook wel in, maar het is niet met dat idee gemaakt. Ik houd van primaire kleuren. En dat rood, wit en blauw staat natuurlijk voor Nederland.”

“Een logo moet vernieuwend zijn en tegelijkertijd, zoals wij dat noemen, slijtvast. Dat wil zeggen dat het een paar jaar lang elke avond te zien moet zijn zonder dat het gaat vervelen. Netleaders zijn de kortste programma's op televisie. Soms duren ze maar een paar seconden. Toch zijn ze heel belangrijk, omdat ze het gezicht bepalen van zo'n hele televisieavond. Ik vergelijk het altijd met een rivierbedding. De rivier, dat zijn de programma's. De oevers waar je de rivier aan kunt herkennen worden gevormd door de leaders. Die vertellen je meteen waar je bent. Het hele verhaal moet in een paar seconden worden neergezet.”

“Het ontwerp dat ik destijds maakte voor de leaders van Nederland 3 was een lastige opdracht. Het derde net had niet echt een duidelijk gezicht. Het stond zowel voor nieuws en sport als voor cultuur. Gericht op een smal en tegelijkertijd een breed publiek. De oplossing die ik daarvoor gevonden heb zit hem in de details, de kleurstelling, het tempo, de muziek die je eronder zet. Het basisgegeven is de driehoek, die op allerlei verschillende manieren door middel van computer-animatie kan openklappen en kantelen.”

Sinds de entree van de computer in de grafische wereld is er volgens Bakker een duidelijke trend op gang gekomen. “Zoals dat altijd gaat met nieuwe uitvindingen. Als zo'n ding er eenmaal staat, moet ineens alles op de 3D-computer, terwijl dat lang niet altijd nodig is. Ikzelf ben iemand die nog steeds eerst met potlood en papier aan de slag gaat. Zelfs dingen die er later heel grafisch en computergestuurd uitzien, worden eerst gewoon uit karton geknipt en als modellen nagebouwd. Je moet toch met iets tastbaars beginnen. Pas als ik met die kartonnen driehoekjes of kubusjes in de hand weet welke kant ik op wil, ga ik achter de computer zitten. Dat heeft niet alleen met geld te maken (een uur op de computer kost al snel een paar honderd gulden, red.), maar ook met een manier van werken. Ideeën moeten niet uit de computer komen, maar uit je eigen hoofd. Je moet dat ding alleen gebruiken als hulpmiddel, als een stuk gereedschap. Alleen op de computer werken heeft vaak iets steriels, iets kouds. Daarom probeer je als ontwerper daar altijd iets aan toe te voegen. De leader van Nova, die ontworpen is door mijn collega Geert van Ooien, is ook met behulp van de computer gemaakt. Maar het water waar die bol uit oprijst is echt, net als de rook die achter de letters tevoorschijn komt.”

Soms gooit Bakker het ook over een hele andere boeg, zoals bijvoorbeeld bij kinderprogramma's. “Voor de leader van 'Klokhuis' ben ik met een vrachtwagen vol levensgrote appels op pad geweest. Twee dagen erop uit door het hele land, ik zat zelf achter het stuur. Het idee was om een appel te laten zien in al zijn verschijningsvormen. Van hele appel tot een afgekloven klokhuis en dat elke keer in een andere situatie geplaatst. Op het strand, in een bos, in het museum, voor een steenfabriek. Ik had natuurlijk kunnen zeggen: ik film die appels los en met de computer zet ik de achtergronden er later achter, maar dit vond ik leuker. Je hoeft die computer niet altijd te gebruiken.”

“Het mekka van de televisievormgeving is natuurlijk Engeland”, vindt Bakker. “De leaders van BBC 2, die ze een paar jaar geleden introduceerden, vind ik vreselijk mooi, alhoewel ze wel weer eens toe zijn aan wat nieuws. Maar je moet niet vergeten dat de Engelsen vanuit een ideale situatie kunnen werken. Twee netten met alleen maar programma's en zonder afleidende reclame tussendoor. Dan kan zo'n leader ook een hele andere functie gaan vervullen. Bij ons is het gewone televisiebeeld, dat je dagelijks langs je heen ziet trekken, behoorlijk onrustig. Een lappendeken met steeds meer herrie, omdat er tegenwoordig tussen alle programma's wel zo'n Sterblokje zit. Op zichzelf kunnen dat best mooie filmpjes zijn, maar bij de kijker werkt dat verwarrend. Door al die onderbrekingen weet je niet meer waar je nou eigenlijk zit. Om die onrust, die verwarring zo klein mogelijk te houden, zorg ik ervoor dat mijn leaders in ieder geval zo strak en rustig mogelijk zijn. Ze moeten een rustpunt, een continue lijn vormen in zo'n hele televisieavond.”

Terug naar de eenvoud en natuurlijke elementen, dat is volgens Bakker de toekomst van de grafische vormgeving op tv. “Aan het nieuwe logo van de NPS komt wel een computer te pas, maar zo dat je het nauwelijks ziet.” De handgeschilderde lijnen geven het logo volgens Bakker een menselijk gevoel mee. “Dat stond ook in de opdracht, althans zoals ik hem heb gelezen”, legt hij uit. “Juist die imperfectie, dat persoonlijke handschrift, daar gaat het om. Misschien heeft dat met de tijd te maken. De mensen willen weer herkenbare dingen.” Voor een thema-avond bij de Ikon over 'liefde op leeftijd' ontwierp Bakker een serie leaders waarin de camera heel dicht langs de bast van een boom gaat waarin harten gekerfd staan met pijltjes erdoor. “Dat idee vond ik zo mooi. Iemand kerft dat in een stam en dat blijft daar dan jarenlang zo staan. Zoiets kun je wel op de computer namaken, maar wij hebben daarvoor een echte boom naar de studio gesleept. Met echte kerven erin. Dat was wel een klus, maar hij staat hier nog steeds.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden