Het probleem van deze tijd: de retroactieve moraal

Ik ben een kind van mijn tijd. Toen ik in de late seventies rechten studeerde, doceerden mijn professoren dat er niets erger was dan wetten die niet enkel voor de toekomst golden, doch ook het verleden betroffen. Retroactiviteit was uit den boze. Zeker voor strafwetten. Als een nieuwe wet fiscale fraude of seksueel misbruik strenger bestraft dan een vorige, geldt ze enkel voor wie zich vanaf nu aan dergelijke feiten schuldig maakt.

Nog altijd vind ik die stelling juist. Ze getuigt van beschaving. De wet primeert op de moraal. Of nog beter: de moraal vergt dat de wet wordt nageleefd, dat de rechtsstaat niet buigt voor wat morele verontwaardiging heet te zijn.

Niet eenvoudig. Toen vorig jaar Michelle Martin, de gewezen vrouw van kindermoordenaar Marc Dutroux, wettelijk in aanmerking kwam voor voorwaardelijke invrijheidstelling, morde het Belgische volk. Op de televisie verschenen heethoofden met bierblikjes in de hand, terwijl ze de wacht hielden aan de poort van het klooster waar de vrijgelaten vrouw zou gaan verblijven. Martin? Die moest, als zij al niet werd gevierendeeld, levenslang in de gevangenis blijven. Ze mocht en kon nooit vrijkomen. Nooit!

Juridisch onmogelijk natuurlijk. Martin was tot dertig jaar veroordeeld. Zelfs zonder voorwaardelijke invrijheidsstelling kon zij niet voor eeuwig en altijd in de gevangenis worden gehouden. De schreeuwers hadden daar geen oren naar. "De vermoorde kinderen hebben toch ook levenslang gekregen?"

Een ernstige morele ontsporing van onze tijd is de voorrang die de moraal krijgt op het recht. Maar ook met de moraal zelf is er wat aan de hand. De Europese economie sputtert, onze welvaart krimpt. We beseffen steeds duidelijker dat de volgende generatie ons welvaartspeil niet zal behouden. Dat leidt tot een knagend gevoel van lichte achteruitgang. Afgunst in de samenleving neemt toe. En, zoals in tijden van crisis vaker gebeurt, de moraal wordt strenger. Wat tot pakweg tien jaar geleden nauwelijks denkbaar was, zien we vandaag elke dag: buren vertellen elkaar hoe ze moeten leven. Liefst zonder overlast. Niet al te veel rumoerige muziek. Geen grasmachines die er niet in slagen hun levensvreugde in bedwang te houden. Geen ongebreidelde seks en geen seksisme. Geen fiscale en geen sociale fraude. In mei '68 was het verboden te verbieden, vandaag is alles verboden, tenzij het verplicht is. Tot daar nog aan toe. Na losbandige tijden volgt doorgaans preutsheid, tot de hypocrisie te groot wordt. Waarna we de teugels weer laten vieren.

Het probleem van onze tijd is niet zozeer de strengere moraal, maar de neiging om ze met terugwerkende kracht toe te passen. Na de retroactieve wet komt de retroactieve moraal.

Mensen worden met de vinger gewezen omdat ze decennia geleden maoïst waren of inhalige fiscale constructies nastreefden. Omdat ze hun zonen en dochters te streng, of juist te vrij opvoedden. Omdat ze kinderen van hun tijd waren, en niet van de onze. Retroactieve moraal. Eigenlijk had iedereen vroeger moeten handelen zoals we vandaag vinden dat het hoort. In tijden van crisis blijkt wat vroeger een recht leek, plotseling altijd een vermomde plicht te zijn geweest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden