HET PRINCIPE VAN EEN WOLK

"Op bepaalde breedten van de aarde ontstaan regelmatig depressies. Waar precies is onbekend. Op de ene plek verschijnt een wolkje en dat is na een paar uur verdwenen. Tien kilometer verderop ontstaat zo'n zelfde wolkje en dat groeit uit tot een depressie die het weer in diverse landen dagenlang in zijn greep houdt. Uit een chaos van winden en wolken ontstaat orde over een gebied van een paar miljoen vierkante kilometer. Ergens in die chaos is een creatief principe werkzaam dat leidt tot samenhang." Henk Tennekes, hoogleraar meteorologie aan de Vrije Universiteit en strategiedirecteur van het KNMI, over het weer, ons kennen en het heilige. "Ons kennen raakt een grens. Er zijn gebieden waar het verstand niet bij kan komen, zoals het weer over tien dagen. Met het ontstaan van samenhang in de natuur kom je letterlijk op het gebied dat de religie zich traditioneel heeft toegeeigend."

MARTIN DE GROOT

Henk Tennekes is auteur en redacteur van diverse boeken: 'De vlinder van Lorenz', 'Aanhoudend warm' en 'Dan leef ik liever in onzekerheid'. Vanuit zijn vakgebied turbulentie paart hij de inzichten uit de chaostheorie aan die uit andere disciplines.

"Het weer blijkt niet verder dan een week voorspeld te kunnen worden. Die ontdekking was een schok van jewelste. Ik ben opgegroeid in de traditie die meent dat de wetenschap elk raadsel kan ontcijferen. Ik dacht aanvankelijk: het probleem is verkeerd geformuleerd; het zal wel aan ons onverstand liggen. Eigenlijk heeft de natuurwetenschap met haar eigen methode bewezen dat ze niet verder kan komen. We stuiten op iets waar we met ons verstand niet bij kunnen. Dan praat ik kennelijk over het heilige."

"Chaotische systemen, zoals een depressie, zijn eigenlijk zelfregulerende systemen," zegt Tennekes. "De natuur schept op eigen kracht orde uit chaos. Hoe samenhang ontstaat begrijpen wij amper. Chaotische systemen treffen we niet alleen aan bij het weer. Wat te denken van het verloop van beurskoersen? Ook een mens is te beschrijven in termen van een chaotisch systeem. Geen dokter kan mij vertellen wat gezondheid precies is. De wetenschap probeert de natuur te begrijpen met rationele methoden. Maar die pluizen zaken alleen maar uit elkaar."

Aan de wand van Tennekes werkkamer op het KNMI hangen schilderijen van eigen hand. Vergezichten van landschappen aan de IJssel en de Lek. Op zijn laatste werk vervaagt de horizon en vloeien lucht en aarde in elkaar over. "Mijn beste schilderijen ontstaan volstrekt buiten de ratio om. En zover de ratio daar een rol in heeft gespeeld, heeft die de boel nog verprutst ook. Een opstel schrijf ik uit de totaliteit van mijn belevenissen. Daarna kan ik mijn verstand gebruiken om te zorgen dat het er een beetje netjes uit ziet. De ratio is erg nuttig als selectiemechanisme achteraf. Voor zover de wetenschap alleen maar de ratio gebruikt is het achteraf gepraat. Achteraf kunnen wetenschappers precies vertellen waarom de Muur in Berlijn viel."

"Er gebeurt ontzettend veel in onze hersens en ons lichaam waarvan we niet weten hoe dat in elkaar steekt. De rede heeft geen benul van creativiteit. Om de samenhang in de natuur te begrijpen ben ik afhankelijk van de samenhang van de gedachten in mijn hersens. Hoe ontstaat deze samenhang? Ik weet dat ideeen ontstaan uit een chaos van indrukken. Waar de ideeen precies vandaan komen is een mysterie."

"Descartes vindt zekerheid in zijn stelling: ik denk dus ik ben. Descartes had dit beter op een vragende manier kunnen zeggen. Als je veronderstelt dat het denken geen raadsels meer heeft, zoals Descartes doet, dan moffel je een van de belangrijkste mysteries onder de tafel. Van het bewustwordingsproces zie je het topje van de ijsberg. Je ontdekt soms stukjes logica, soms kun je een stukje begrijpen van de achtergronden van de manier waarop je reageert. Er is echter geen sprake van dat je jezelf volledig kunt begrijpen. Als ik volledig wil begrijpen hoe mijn hersens werken, kan ik dat alleen maar doen met deze zelfde hersens. Dat is een hond die in zijn eigen staart bijt. Er is een beperking in de kenbaarheid van de natuur, zowel in mijn eigen natuur als in de natuur buiten."

"Zodra het gaat over samenhang in de natuur, kom je op het gebied dat de religie zich traditioneel heeft toegeeigend. Religie gaat over samenhang en zingeving. Het woord zelf zegt het al: religare, herverbinden. Als ik vraag hoe samenhang ontstaat, vraag ik naar relaties tussen de onderdelen van een systeem. In plaats van: is mijn leven een rommeltje, vraag ik me af: heeft mijn leven wel zin? Opvallend is dat in alle grote religies de schepping begint met chaos. Genesis 1 is een voorbeeld hoe orde ontstaat."

Tennekes is opgegroeid in het gereformeerde Kampen. Hoewel hij deze stad naar lichaam en geest achter zich heeft gelaten, kan hij zijn achtergrond niet verloochenen, als hij begint te exegetiseren. "In Genesis 1 gaat het niet om de vraag waar materie vandaan komt. De joden waren geinteresseerd in structureringsprincipes. Op de eerste dag ontstaat in de chaos een scheiding tussen licht en duisternis. Vergelijk het met een pasgeboren baby. Die wordt gebombardeerd door indrukken en daarin ontstaat een eerste onderscheid. Zoiets gebeurt ook in Genesis. Aan de rand van de chaos mag je al structuren zien, maar je weet nog niets. Voor het eerst zie ik een klein beetje licht en meteen ook de beperking van mijn horizon."

"Johannes vertelt een heel ander scheppingsverhaal. In den beginne was er de logos, de ratio. In den beginne was er de rede en de rede was zelf God."

Met verbijstering zegt Tennekes: "Daar klopt niets van. Al de oude goden waren ongetemd in hun emoties. De God van het Oude Testament is jaloers, boos, verdrietig, slaat er op los en Hij wreekt. En plotseling moet dat vervangen worden door een God die alleen maar bestaat uit rede. Kennelijk moest er een knieval gemaakt worden voor de Griekse dialectiek. Johannes werkt de chaos weg. De rede is de ware verlichting en het donker is verkeerd. Maar in Genesis is geen sprake van een waardeoordeel. Alleen het onderscheid tussen licht en donker wordt benoemd. Later in het Genesisverhaal worden namen gegeven. Dat beest heet leeuw en die boom eik. Ik heb namen nodig als label zodat ik kan praten, maar het betekent niet dat ik begrijp wat er in een boom omgaat."

Aan de hand van de Tao Te Ching scherpt Tennekes zijn woorden aan: "De Tao die benoemd kan worden is de echte Tao niet. Dus, zo gauw ik het kan benoemen ontglipt het me. Die Tao is heel specifiek. Pas als je begrijpt dat je het niet kunt begrijpen, kun je een begin maken met het te begrijpen. Dat is een heel raar spanningsveld."

"Met het woord God moet je oppassen," zegt Tennekes. "Bij dit woord stroom je al snel vol met associaties, zoals een kosmische baas, de manager van hemel en aarde. Maar het is een woord dat verwijst naar datgene wat niet te begrijpen is. Bij de joden mag de Naam eigenlijk niet genoemd worden. In de Bijbel zie je steeds weer: 'Wee je gebeente dat je Mij een naam geeft'. Het verhaal van Mozes op de berg zit vol met signalen: pas goed op, als je in de buurt komt van het heilige. Als je daar slordig mee omgaat ben je je leven niet zeker."

In zijn boek 'Dan leef ik liever in onzekerheid' stelt Tennekes dat chaos risico's met zich mee brengt. We bannen chaos het liefst uit, maar daarmee brengen we ook de impulsen die tot nieuwe samenhangen kunnen leiden om zeep.

In het academische milieu is dit boek met gemengde gevoelens ontvangen. "Veel mensen vinden dat ik mijn boekje te buiten ga. Ik schrijf over dingen waar ik geen verstand van heb. In de natuurwetenschappen is een duidelijke tweespalt aan het ontstaan. Het is lang verborgen gehouden, maar het begint nu duidelijk te worden.

Volgens de orthodoxe traditie houdt de natuurkunde zich alleen bezig met formules. Er wordt strikt vastgehouden aan de scheiding tussen subject en object. De orthodoxe traditie zegt: zingeving is ons probleem niet. Als iemand anders wil filosoferen over mogelijke metafysische implicaties van de natuurkunde, mag hij dat doen, maar wetenschap is dat niet. Ik zeg: zonder vragen naar samenhang en zingeving kan ik niet verder."

"Wetenschap gaat over creativiteit, over het verzinnen van ideeen die er nog niet zijn. Wetenschap gaat in die zin over het heilige. Want als ik het onderwerp eenmaal begrepen heb, ben ik geen wetenschapper meer, maar techneut: dan hoef ik alleen de formules toe te passen."

"De vraag langs welke processen ik precies aan een nieuw idee kom, worden in de wetenschap met ijzeren hand onder de tafel gehouden. Het proces waardoor een idee een beetje vorm krijgt heeft zijn eigen logica. Daarover weten psychologen nog wel wat te vertellen: brainstormen werkt beter dan het schrijven van nota's. Maar met inzichten uit andere disciplines willen wetenschappers vaak niets te maken hebben."

"In de wetenschap barst het van censuur. Je mag alleen maar iets zeggen nadat je het honderd keer bewezen hebt. Elke speculatie, waardoor je in een nieuw hoekje kunt gaan zoeken, is verboden. De wetenschap ploetert en krabbelt aan de grenzen van het onbekende en dus ook soms aan de grenzen van het onkenbare. Daar waar ik nooit vaste grond onder de voeten heb.

Een onderzoeker maakt voor negentig procent fouten en vergissingen. Dat is heel natuurlijk, want hij weet tenslotte nog niet waar hij precies mee bezit is. Maar het enige wat je daarvan in de orthodoxie ziet is het plechtstatige: zo zit het in elkaar. Alsof ideeen niet in chaos geboren worden."

"Ik ben niet de enige die vragen stelt rond de toekomst van de wetenschap en haar plaats in de samenleving. Het moment van bezinning is aangebroken. Als we blijven denken dat economische groei nodig is om de kosten van de milieuproblematiek te dragen, is het in twee stappen uit te rekenen dat we vast lopen. Want op een eindige planeet kun je niet eindeloos doorgaan met groeien. Economen zouden moeten gaan zoeken naar een model waarin economische groei niet meer noodzakelijk is."

"Hoeveel bewustwording is er nodig willen we onze planeet niet naar de bliksem helpen? Hoe wordt de hele kosmos afgebeeld op de binnenkant van mijn hersens? Dat kunnen we niet van de ratio laten afhangen, want die heeft geen verstand van samenhang."

"Het heilige is niet iets waar we met een grote boog omheen hoeven te lopen. Het gaat over het onbenoembare. Datgene waar je met je hersens niet bij komt maar dat wel tot bewustwording leidt. Als ik me verbeeld door er woorden aan te geven het te begrijpen, heb ik geen flauw idee van waar bewustwording over gaat. Kennen is iets anders dan bewustzijn. Het woord bewustzijn doelt op een samenhang in mijn gedachten. Geen rommeltje van losse ideetjes, maar dat het met elkaar zinvol is. Dan praat ik weer over iets heiligs, over samenhang, religare. Bewustwording als een goddelijk principe. Teilhard du Chardin had dat goed gezien. Ik kan meevoelen in het idee, dat juist bewustwording een glimp is van goddelijkheid."

"Er is alleen maar een kans om uit onze problemen te komen, als ik het goddelijke, het ongrijpbare in mijzelf volstrekt serieus neem. Niet voor niets zijn mensen creatief.

Beginnen bij de chaos, dat is het juiste begin: 'De aarde was woest en ledig.' Beter dan: 'kan ik het op een rijtje krijgen.' Johannes is een doodlopende weg, Genesis 1 is een begin."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden