Column

Het 'populisme' kreeg een dreun van de Italiaanse 'neezeggers'

Matteo Renzi na het verliezen van het referendum in Italië. Beeld anp

Het is schering en inslag geworden om verkiezingen of referenda die niet verlopen volgens de wens van een zittende macht, als een overwinning voor het 'populisme' aan te duiden.

Niet alleen de overwinning van Trump in de Verenigde Staten maar ook de referenda in Nederland over het associatieverdrag met de Oekraïne, het Brexit-referendum in Groot-Brittannië en onlangs het referendum in Italië over de voorgestelde grondwetsherziening zouden allemaal zeges voor dat 'populisme' inhouden.

Wat 'populisme' precies is blijft meestal onduidelijk behalve dat het de meer traditionele politici blijkbaar onwelgevallig is. En dat dit gepaard gaat met de al dan niet uitgesproken veronderstelling dat burgers die zich door dit 'populisme' aangesproken voelen, ongeïnformeerd zijn en zich laten verlokken door nieuwkomers in de politiek die aan hun 'lagere' instincten zouden appelleren.

Ook Renzi's smadelijke nederlaag vorige week is door tal van politici en de meeste media als zo'n overwinning voor het 'populisme' aangemerkt. Zonder dat werd uitgelegd waarom het 'nee' tegen de in Italië voorgestelde grondwetswijziging, iets met het vermeende 'populisme' te maken zou hebben.

Protestmiddel

Bij een deel van de Italiaanse kiezers lijkt afkeer van premier Renzi een rol te hebben gespeeld. Tegenstanders van het instrument referendum stellen dat dit maar weer eens aangeeft waarom referenda niet deugen: ze verworden immers vaak tot een protestmiddel tegen een zittende regering in plaats dat de kwestie zelf bij de kiezers centraal zou staan.

Voor zover dit in Italië is gebeurd was dat echter niet de schuld van kiezers die niet zouden hebben begrepen waarover het referendum werkelijk ging, maar van Renzi zelf die zijn lot aan de uitslag had verbonden. Over vervuiling van de stemming gesproken.

Oppositie tegen het hervormingsbeleid dat Renzi op sociaal-economisch gebied voorstond zou als zodanig reeds 'populistisch' zijn, als we menig analist mogen geloven. Maar waarom? Oppositie, wat men er inhoudelijk ook van moge vinden, hoort bij een gezonde democratie. Als een zittende regering wordt weggestemd kun je het daar mee eens of oneens zijn, maar dat deze mogelijkheid bestaat vormt het wezen van de democratie. Burgers moeten op vreedzame wijze van macht en politieke koers kunnen wisselen.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Matteo Renzi Beeld anp

Vleugellam

Oppositie tegen de constitutionele hervormingen die Renzi wilde doorvoeren getuigt nog minder van 'populisme'. Immers, voor zover 'populisme' wordt geïdentificeerd met een 'sterke man' die ongehinderd door (nep)parlementen zijn zin, de 'volkswil', moet kunnen doordrijven, hebben de 'neezeggers' in het Italiaanse referendum 'populisme' een dreun gegeven.

Renzi wist zich al gesteund door een kieswet die de grootste partij, al komt zij niet in de buurt van een meerderheid, in de Kamer van Afgevaardigden de absolute meerderheid bezorgt. Zijn grondwetsvoorstellen hadden de Senaat vleugellam moeten maken zodat die zijn politiek niet langer had kunnen dwarsbomen. Renzi wilde, in de kern, de checks and balances uit het Italiaanse staatsbestel slopen.

Wie een afkeer heeft van politieke machers die wel even beleid zullen doordrammen, moet de Italiaanse kiezers dus dankbaar zijn. Zij hebben beter begrepen dan Renzi en zijn bondgenoten dat politieke voorstellen in een parlement dienen te worden gewikt en gewogen, en moeten worden kunnen verbeterd (geamendeerd) alvorens tot wet te worden verheven. Parlementen die als was zijn in de handen van een regering, dragen in de ogen van sommige politici bij aan de bestuurbaarheid van een land maar zijn in werkelijkheid niet meer dan democratische opsmuk.

Na het referendum in Italië werd tegenstanders van de grondwetsherziening voor de voeten geworpen dat zij geen alternatief bieden. Onzin, want dat alternatief is er: de grondwet zoals die reeds gold. Op de wijze waarop de Italiaanse Senaat wordt samengesteld kan ongetwijfeld met recht kritiek worden uitgeoefend.

Maar dat Italië een Senaat heeft, en nu behoudt, die een vuist kan maken verhoogt de kans op wetgeving die breder wordt gedragen dan door één partij. De Italiaanse kiezers hebben vorige week, al dan niet bewust, een evenwichtig staatsbestel verkozen boven machtsuitoefening die nog amper zou worden beperkt. Zij hebben daarmee de democratie een enorme dienst bewezen.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland gelieerd aan de VVD. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden