Column

Het politieke midden is geen plaats delict

Nieuwe afbeelding Hans Goslinga, focuspoint helemaal rechts zettenBeeld Trouw

Het einde van de kabinetsformatie is in zicht, nu er ook bij het bezetten van de posten geen spaak in het wiel is gekomen. 

Abraham Kuyper maakte in 1901 bij zijn zoektocht naar ministers mee dat een aangezochte kandidaat voor het ministerschap van oorlog 'zo van streek raakte dat hij met morfine en cognac weer op de been moest worden geholpen'. Daarmee was diens kandidatuur van de baan en moest Kuyper verder zoeken.

Het verhaal staat in het boek 'Wilhelmina formeert' van de politieke historicus Jan de Bruijn. Het gaat over de formatie van het kabinet-Heemskerk in 1908. De titel is minder misleidend dan het lijkt. Thorbecke had met de Grondwet van een halve eeuw eerder wel de koning van politieke macht beroofd, maar dat verhinderde de jonge Wilhelmina niet eraan mee te werken dat het politieke zwaargewicht Kuyper, bijgenaamd Abraham de Geweldige, buitenspel werd gemanoeuvreerd en diens partijgenoot Heemskerk de nieuwe premier werd.

Vijftig dagen

Het subtiele machtsspel achter dit politieke drama voltrok zich in slechts vijftig dagen en bracht de natie een minderheidskabinet, dat in het (toen ook al) verdeelde huis van de Nederlandse politiek toch ruim vijf jaar standhield. De conclusie dat een ferme koninklijke hand de formatie bespoedigt, kun je gezien de ervaringen nadien echter niet trekken. Alles hangt af van de politieke en ook persoonlijke verhoudingen van het moment. Zo had Kuyper destijds nog maar weinig politieke vrienden en was het kernpunt in de formatie-Heemskerk hoe deze bij de achterban nog altijd geliefde voorganger zonder ongelukken naar de zijlijn te werken.

Welke conclusies kun je, met het eind in zicht, uit de lopende formatie wel trekken? De belangrijkste is dat het weer is gelukt een midden te scheppen van waaruit bestuurlijk kan worden gehandeld. Misschien is dat nu nog net zo'n wonder als in de dagen van Heemskerk, die in het destijds nog vigerende tweeblokkenstelsel kon regeren dankzij gedoogsteun van de liberalen.

Accent op representatie 

In ons bestel ligt sinds de invoering van het evenredigheidsstelsel in 1917 het accent sterk op de representatie, maar voor de bestaansgrond van een democratie is het vermogen tot handelen minstens zo belangrijk. Dat vermogen is bij de huidige politieke verhoudingen lastiger te organiseren dan in de tijd dat drie grote volkspartijen dominant waren. Toch is het van wezenlijke betekenis, want als het midden geen standhoudt, vallen de dingen uit elkaar en liggen, zoals Yeats in zijn beroemde gedicht voorzag, 'anarchie, bloedvergieten en verlies van onschuld overal' in het verschiet.

Het in stand houden van het midden is niet alleen een verantwoordelijkheid van politici en van de instituties van de rechtsstaat. Het vergt ook van de burgers de bereidheid het compromis als onontbeerlijke basis te accepteren, desnoods, als dat zwaar valt, naar het beeld van de politieke denker Jacques de Kadt als 'de last van de beschaving'. In het licht van de rampspoed die Yeats beschreef, is het des te verrassender dat het compromis nog altijd verdacht wordt gemaakt en het midden welhaast als een plaats delict wordt voorgesteld.

Directe volksinvloed 

De progressieve partijen zijn hiermee begonnen na de Nacht van Schmelzer in 1966, de populistische partijen hameren nu op hetzelfde aambeeld: geen compromissen, maar duidelijkheid door directe volksinvloed. De staatscommissie-Remkes, die onderzoekt of ons bestel aanpassingen behoeft, draagt niet aan het imago van het compromis bij door in haar probleemanalyse de kabinetsformatie af te schilderen als 'black box'.

De formatie is door haar aard in tal van opzichten - duur, geslotenheid, gebrekkige verantwoording - inderdaad onbevredigend. Maar wat is het alternatief dat iets beters oplevert dan alleen de schijn van duidelijkheid?

Niet beter dan hier

In landen met een tweepartijenstelsel of met een referendumtraditie gaat het niet beter dan hier. In de VS is al jaren sprake van bestuurlijke impasse, het Verenigd Koninkrijk zit met de brokken van het brexit-referendum.

In beide landen is het verlammend effect op het handelend vermogen evident en dreigt het midden te bezwijken, niet alleen als arena en marktplaats maar ook in de ruime zin dat de politieke kracht afneemt de democratie als beschavingsmodel in stand te houden. Wie er oog voor heeft, ziet dan ook de dingen uit elkaar vallen: de waarheid, de wellevendheid, de bereidheid tot samenwerken. Deze ankerpunten van de democratie wijken voor de leugen, de botheid en polarisatie. Tel uit je winst.

In dat perspectief is het gunstig dat de nieuwe coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie haar opgave voor de komende jaren ruim ziet en met het sluiten van compromissen het goede voorbeeld heeft gegeven.

Lees hier meer columns van Hans Goslinga.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden