Het politieke midden is aan het verdampen

"Zoals in Nederland het Oekraïne-referendum pijnlijk aantoonde, ligt frivole speeldrift dicht bij het politieke avonturisme van de kick". (Op de foto: Initiatiefnemer van Geenpeil Jan Roos). Beeld anp

De politiek is tegenwoordig een strijdtoneel van uitersten, vindt filosoof Ger Groot. "Het verschrikte midden vraagt zich intussen radeloos af of iedereen gek geworden is."

Prachtig was het portret van de hardnekkige communist Willem Gomes dat Romana Abels schreef in Trouw. Dicht op de huid, of misschien zelfs van onder de huid geschreven. Vanzelf reisde je mee met Gomes, van Heiloo naar Assen, om het Leninbeeld dat daar voor een tentoonstelling over Sovjetkunst was neergezet met rode bloemen te eren. Even vanzelf werd je meegesleept in zijn ongebroken politieke geloof, en zelfs in de verstandhouding met zijn kat. "Moet je nagaan," had hij tegen haar gezegd toen het beeld met behulp van legermateriaal op zijn plek werd gezet: "Defensie die Lenin neerzet. Eindelijk gerechtigheid."

Maar in weerwil van alle bewondering sprak er uit het portret ook een zekere meewarigheid. Zoveel communistische strijd, zoveel wilskracht, zoveel overtuiging - die uiteindelijk allemaal teloorliepen in een stuiptrekkende ideologie. Aan Gomes zal die melancholie niet besteed geweest zijn. Diepe, onversaagde overtuiging verdraagt geen afstand of scepsis. Haar zekerheid is de kracht die Gomes al zo'n halve eeuw op de been én op het rechte pad houdt. Dat maakt hem zo markant - en tegelijk zo 'Unzeitgemäss' dat hij bijna vanzelf een bezienswaardigheid geworden is.

Vergiftigd geschenk
Zo'n interview is als eerbetoon tegelijk een vergiftigd geschenk. Het ademt een dubbelzinnigheid die niet in te passen valt in het koppige gelijk van een onboetvaardig sovjet-geloof. Niet alleen omdat het goede daarin onlosmakelijk verbonden is met het kwade. Dat Gomes deugt, kan net zo min worden betwijfeld als dat zijn successen de naam droegen van een schrikwekkend regime. Maar vooral omdat die successen hand in hand moeten zijn gegaan met een almaar flagranter wereldvreemdheid - waarvan de ideologie de schuld liever bij de wereld zoekt dan bij zichzelf.

Daar schuilt iets tragisch in. Niet de tragiek van Gomes' strijd voor de mensheid die in een Alleingang eindigde. Maar een tragiek die élke politieke strijdvaardigheid aangaat. Tussen vasthoudendheid en wereldvreemdheid bestaat een geheime band. Hoe beperkter iemands uitzicht op de werkelijkheid is, des te overtuigder kan hij daarop losgaan en des te hogere bergen zal hij kunnen verzetten. Omdat twijfel iemands daadkracht alleen maar verzwakt, legt een middenpositie die in strijdige standpunten altijd wel íets waardevols weet te ontwaren onvermijdelijk het loodje.

Zwart tegenover wit
Ik vrees dat we die tragiek momenteel volop aan het werk zien. Het politieke midden verdampt niet alleen in Nederland maar ook in Frankrijk, Oostenrijk, Duitsland en Engeland. In Rusland wordt het autocratische sovjet-systeem met enige vertraging opgevolgd door een even autocratisch nationalisme. Wat er aan radicalisme in de Arabische wereld en haar diaspora gebeurt hoeven we niet eens te vermelden.

Succes hebben ze allemaal - en het verschrikte midden vraagt zich intussen radeloos af of iedereen gek geworden is. Nee, gek niet - maar wel begeesterd door een nieuwe gelovigheid die de traagheid van het enerzijds-anderzijds heeft weten af te werpen. Waar zwart tegenover wit is komen te staan heeft het grijze midden ('grijze mannen', 'grijze pakken', 'grijze meningen', 'grijze compromissen') alleen al om retorische redenen bij voorbaat het pleit verloren.

Politiek avonturisme
Het politiek gemoed raakt ongeveer om de halve eeuw verveeld van al die grauwe prudentie en begint dan te verlangen naar opwinding en omwenteling: eindelijk is het genoeg! Zoals in Nederland het Oekraïne-referendum pijnlijk aantoonde, ligt frivole speeldrift dicht bij het politieke avonturisme van de kick.

Die strijd is Gomes' strijd niet meer. In dat opzicht is hij onherroepelijk de geschiedenis ontgroeid. Maar één dialectiek verdwijnt nooit: die tussen geloof en scepsis, tussen waaghalzerij en voorzichtigheid, tussen kortstondig succes en saai want langdurig uitgesmeerd gelijk. Zo wordt de historie periodiek opgeschud door zucht naar reuring die zichzelf net als Oedipus bewust verblindt en zo zijn eigen tragedie in zich draagt.

Je zou zelfs kunnen zeggen dat dat blinde verlangen de geschiedenis ís. Wanneer het betijt, breken de grijze perioden aan waarover de historiografie zelden iets te melden heeft. Geluk, evenwichtigheid en prudentie verbant ze naar de voetnoten. Geschiedenis wordt gemaakt door het succespotentieel van de kortzichtigheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden