Column

Het partijlid kiest zijn leider, maar verliest daardoor juist invloed

Diederik Samsom is politicus van het jaar Beeld ANP
Diederik Samsom is politicus van het jaarBeeld ANP

Diederik Samsom werd dit weekeinde door de journalisten aan het Binnenhof uitgeroepen tot politicus van het jaar. Eerder liet Maurice de Hond al weten dat ook u dat vindt. De kiezer en de pers zijn het eens, dan moet het wel waar zijn.

Nu leverde Samsom het afgelopen jaar een indrukwekkende prestatie. De verkiezing van een nieuw politiek leider door de leden van een partij begint zo langzamerhand een ook in Nederland ingeburgerd fenomeen te worden. Maar Samsom had de primeur de eerste fractievoorzitter te zijn die werd gekozen door de leden van zijn partij en niet door zijn collega's van de Kamerfractie.

Onmiddellijk na zijn uitverkiezing kwam Samsom met zijn politieke agenda. Een agenda waar menig SP'er zich niet voor zou hebben geschaamd. Om vervolgens een campagne te voeren, waarin hij zich als de vleesgeworden redelijkheid als het ware plaatste boven de andere lijsttrekkers die elkaar fel bestreden.

Voorwaar een prestatie.

Niets aan af te doen. Te meer, omdat van zijn vlak na zijn aantreden ontvouwde politieke programma in het regeerakkoord vrijwel niets overbleef en er niemand is die hem daarop aanvalt. Daar kan Rutte van leren.

Samsom staat model voor een nieuw fenomeen
Samsom staat vooralsnog op een onaantastbaar voetstuk. Niet zijn partij is tot nieuw leven gewekt en met een nieuw elan begonnen aan een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de sociaal-democratie. Samsom zelf is dat nieuwe hoofdstuk. Hij en hij alleen.

Samsom staat model voor een nieuw fenomeen dat sinds de eeuwwisseling in de Nederlandse politiek snel is ingeburgerd. De politieke partij is in de afgelopen jaren ingrijpend van wezen en functie veranderd. De traditionele partij trachtte het maatschappelijk belang van één of meerdere groepen in de samenleving om te zetten in ideologie en praktische politiek. Daarnaast rekruteerde de partij politiek personeel en mobiliseerde op gezette tijden kiezers.

De huidige politieke partijen neigen ernaar steeds meer de vehikels te worden van individuele politici met politieke ambities. Geen partij - of je moet een partij zijn in de relatieve luwte van de politiek zoals de SGP of de ChristenUnie - kan het zich nog veroorloven de leden niet het laatste woord te geven over wie de partij zal aanvoeren.

In die zin zijn partijorganisaties gedemocratiseerd. Maar daarin schuilt, zoals de Groningse politicoloog Gerrit Voerman onlangs terecht stelde, een paradox.

Politiek van een individu
Tegelijk met de macht van het partijlid om de politiek leider aan te wijzen, verdwijnt de invloed op de politieke lijn van de politiek leider. Zodra hij of zij het mandaat verkregen heeft, is zijn machtspositie gevestigd en kan hij in relatieve vrijheid zijn koers bepalen.

Een fractie in de Kamer heeft zo niet of nauwelijks nog invloed op de politiek leider, die altijd kan wijzen op het alleen aan hem verleende mandaat. Zo leidt democratisering in politieke partijen tot de politiek van een individu, alleen nog af te stoppen bij tegenvallende electorale prestaties.

Voerman is er terecht niet gerust op dat dit op de langere termijn geen ondermijnende invloed zal hebben op de politieke partij. Het politiek bestel in dit land is op politieke partijen gebaseerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden