Het papieren doodvonnis van Jogchum van Zwol

De betekenis ervan kan moeilijk overschat worden: de april-meistaking van 1943, in Friesland ook wel bekend als de 'melkstaking', zorgt in menig opzicht voor een ommekeer in de Tweede Wereldoorlog. Door de meedogenloze manier waarop de bezetter de staking neerslaat, ontstaat er in grote delen van het land een sfeer waarin het verzet, en dan vooral de hulp aan een groeiend leger onderduikers, kan opbloeien.

Het begint allemaal bij de hoogste Duitse militair in Nederland: Wehrmacht-generaal Friedrich Christiansen maakt op 29 april 1943 bekend dat alle Nederlandse militairen die in mei 1940 aan de strijd hebben meegedaan opnieuw krijgsgevangen zijn, en dat ze te werk worden gesteld in Duitsland. Daar vraagt het oorlogsverloop steeds meer mankracht om de opengevallen plaatsen in fabrieken en in de landbouw op te vullen.

Nederland reageert woedend. Het eerst in Hengelo, waar de arbeiders van de machinefabriek Stork het nieuws horen van zetters en drukkers van de plaatselijke krant, die vlakbij gevestigd is. Ze lopen de poort uit, ze gaan in staking. Daarop besluit de telefoniste van Stork, mevrouw Femy Hoogenboom-Efftink, om aan alle contacten van Stork in het land dezelfde boodschap door te geven: wij staken, doen jullie mee?

Dat werkt boven verwachting: het hele land gaat in staking, behalve de steden in het westen, waar de schrik van de keihard neergeslagen Februaristaking van twee jaar eerder er kennelijk nog steeds in zit. Ook een poging de spoorwegen plat te leggen mislukt. Maar in de Limburgse mijnen, bij de Friese melkrijders en bij honderden fabrieken in bijna alle regio's ligt het werk stil uit woede om de voorgenomen afvoer van misschien wel 300.000 mannen.

SS- en politiechef Hanns Albin Rauter neemt het initiatief voor de tegenactie. Hij hoeft geen rekening te houden met de hoogste man in Nederland, rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart, die in de buurt van München verblijft. Rauter kondigt voor alle provincies de noodtoestand af en vervolgens voert hij het standrecht in - stakers kunnen direct worden geëxecuteerd. Ordetroepen krijgen opdracht met scherp te schieten op samenscholingen.

Dat gebeurt in het hele land, maar veel effect sorteert die aanpak de eerste dagen niet: ondanks de vele slachtoffers die er vallen, gaat de staking dagen door, hier en daar zelfs wel een week. In totaal vallen er 175 doden door Rauters keiharde aanpak.

Zestien inwoners van het dorp Marum worden doodgeschoten omdat er in de buurtschap Trimunt een paar bomen over de weg liggen. De SD in Groningen besluit willekeurig buurtbewoners op te pakken en bij wijze van represaille te executeren.

Het eerste slachtoffer van allemaal is de 19-jarige kwekersknecht Jogchum van Zwol uit Leens. Als zijn ongeruste vader naar Groningen fietst om na te gaan waarom Jogchum niet thuis is gekomen, stuit hij op een groep mannen rond een aanplakbiljet. Op dat papier ziet hij de executie van zijn zoon afgekondigd staan; zijn naam niet eens correct gespeld. Op 1 mei viel hij voor een vuurpeloton, op de schietbaan van een Groningse kazerne. Zijn lichaam is nooit gevonden, tot op de dag van vandaag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden