Het oude zien als nieuw

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Na Kerst en Oud en Nieuw gaat het feest van Driekoningen ('Epifanie') veelal onopgemerkt voorbij. Een gemiste kans: het kan ons leren om met andere ogen te kijken.

Kerstbomen die al sinds november in huiskamers stonden, worden dezer dagen met enige opluchting naar buiten gewerkt. Klaar met alle feestdagen en copieuze diners. En toch staat er komende zondag nog een feest op de christelijke kalender: Driekoningen of Epifanie. In landen waar de oosters-orthodoxe kerk van oudsher domineerde, wordt het op de dag zelf (6 januari, komende maandag) gevierd en heeft het veel gewicht. Twee theologisch onderlegde spelers uit het Filosofisch Elftal buigen zich over de waarde van dit in onze streken weinig gevierde feest.

Paul van Tongeren, theoloog en filosoof, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven: "Epifanie komt van het Griekse epiphainein: tevoorschijn komen. In het werk van de Joodse filosoof Emmanuel Levinas is het een belangrijke term. Bij hem draait alles om 'het gelaat van de ander'. Hij zegt: de geschiedenis van de filosofie is een poging om over de werkelijkheid te spreken. Maar door te spreken over de werkelijkheid, categoriseren we haar en nemen we de eigenheid van de werkelijkheid weg.

"De onverwisselbare eigenheid van de werkelijkheid wordt bij uitstek getoond in een ander mens. Een ding of fenomeen kan zich niet verzetten tegen onze pogingen om het te bespreken en te categoriseren, maar een ander mens kan dat wel. Levinas zegt daarover: het gelaat van de ander is geen fenomeen, maar epifanie.

"Een fenomeen is al te veel teruggebracht tot de wereld die we kunnen beschrijven en begrijpen. Dingen en fenomenen laten zich onderbrengen in bepaalde categorieën. Maar het gelaat drukt zich als het ware door alle categorieën van het bespreken en besproken worden heen, en toont zich op een manier die de doorbraak nog in zich heeft. De weigering om besproken te worden, ingedeeld te worden. Alles verschijnt aan ons, maar het gelaat breekt door de verschijning heen, en dringt zich aan ons op.

"De theologische betekenis van Epifanie is hiermee verbonden. In de christelijke traditie wordt het gekoppeld aan verschillende bijbelverhalen: de drie wijzen, de opdracht in de tempel, de doop van Christus in de Jordaan en zijn eerste wonder op de bruiloft van Kana.

"Het interessante vind ik dat het allemaal gebeurtenissen zijn die eigenlijk niks nieuws in de wereld brengen, maar die iets zichtbaar maken wat al in de wereld is. Jezus is al geboren als de drie wijzen hem bezoeken. Ze gingen op zoek naar een ster, maar vinden iets totaal anders dan ze verwacht hadden: een kind in een kribbe. De geboorte heeft eerder al plaatsgevonden, maar nu wordt het kind anders gezien.

"Hetzelfde geldt voor de doop in de Jordaan en dat eerste wonder: vanaf dat moment wordt Jezus op een andere, nieuwe manier gezien. Dat vind ik eigenlijk interessanter en uitdagender dan het kerstverhaal. Daarin wordt een kindje geboren - of zelfs het Woord dat vlees wordt. Dat gebeurt, dat hoeven we alleen maar in dankbaarheid te ontvangen. Maar Epifanie draait niet om iets dat ineens van bovenaf in de werkelijkheid wordt binnengebracht, zoals bij Kerstmis, maar om iets dat er al is, maar waarvan we plotseling de waarde zien."

Désanne van Brederode, filosoof en schrijver: "Iets? Ik zou eerder zeggen: iemand. Ik vind het een mooie uitleg, maar ik denk dat het niet het hele verhaal is. Ook de verhalen die met Epifanie in verband worden gebracht, draaien voor mij om meer dan alleen onze manier van kijken. Ook in die verhalen is volgens mij sprake van iets dat van boven komt, uit een geheel andere wereld. De doop van Jezus door Johannes in de Jordaan bijvoorbeeld, heeft iets van een inslagmoment. Ik betwijfel of Jezus zelf geweten zal hebben dat hij de Christus zou worden. In het verhaal lijkt het in elk geval beschreven te worden alsof het hem op dat moment overkomt, als een donderslag bij heldere hemel.

"Epifanie is in mijn ogen niet diepzinniger of religieuzer dan Kerst. Beide feesten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verhalen winnen aan kracht als je ze bij elkaar ziet. Bij zowel Kerst als Driekoningen spelen de eerste getuigen een centrale rol, maar die zijn wel heel verschillend, evenals de manier waarop ze getuigen worden. In het kerstverhaal zijn het de herders die als eersten de blijde boodschap krijgen, via een koor van engelen. Dit is een wezenlijk aspect van het verhaal: God die zich meteen, zonder zoeken, laat vinden door de eenvoudigste, minst geleerde mensen die er te vinden waren.

"Bij de wijzen gaat het er heel anders aan toe: ze vermoeden op basis van hun kennis van de sterren dat er een nieuwe koning geboren is en gaan zelf op zoek. Misschien met twijfel of ze de tekenen wel goed geïnterpreteerd hebben. Ik lees hierin de eenzame, individuele zoektocht naar het licht.

"De herders staan voor het horizontale, de onderlinge verbondenheid, het behoedende. Terwijl de drie wijzen het verticale vertegenwoordigen: de zoektocht naar de mystieke stroom, de inslag van boven naar beneden, via een ster. Samen vormen die twee stromen een kruisbeweging. Je hebt beide nodig om een middelpunt te creëren en een eenzijdige interpretatie of beleving te doorbreken."

Van Tongeren: "Ik denk dat Epifanie een metafoor is voor het gegeven dat het wonder voor een deel ook van onze ogen afhangt. Je weet nooit voor welk deel precies. Je kunt het wonder niet maken. Maar het begrip Epifanie draagt volgens mij aan dat we wel kunnen leren zien dat het wonder al onder ons is; en dat het bijzondere kan verschijnen in het alledaagse. Het is een aansporing om ons niet te afwachtend op te stellen. Om niet over religie te denken in termen van totale afhankelijkheid van iets wat nog moet komen, een genade die wel of niet zal neerdalen. De drie wijzen vonden weliswaar iets totaal anders dan wat ze zochten, maar ze gingen wél op zoek."

Van Brederode: "Zeker, maar waren zij de enigen die zochten? Misschien werden zij ook zelf gezocht. Zoals je getroffen kan zijn door het gelaat van de ander, zo kan je ook getroffen worden door wat de ander - met of zonder hoofdletter - in jou ziet. Het besef dat je zelf ook een oneindig gelaat hebt, waarin een ander, een geliefde bijvoorbeeld, iets ziet wat je zelf nauwelijks kan bevatten. Je wordt aangesproken, aangeraakt op een manier die eigenlijk te groot voor je is, maar die wel het verlangen wekt om te antwoorden en het waar te maken."

filosofisch elftal

Roeser - Haring - Spruyt -

Gescinska - Achterhuis -

Ankersmit - Noordegraaf - Groot -

Huijer - Van Brederode -

Van Tongeren

Russisch-orthodoxe gelovigen nemen een ijsbad tijdens Driekoningen (18 januari 2012) in Kolomenskoje, een landgoed ten zuiden van Moskou dat vroeger aan de tsaren toebehoorde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden