Het oude ideaal van een Europese regering

Bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Nicolas Sarkozy stelden deze week een euroregering voor. Zo'n negentig jaar geleden droomden idealisten en politici ook al van een verenigd continent vol vrede, vrijheid en welvaart.

Het jaar 1929 had nog niet de bittere bijsmaak gekregen die het later in de geschiedenisboeken kreeg toebedeeld, toen de Franse staatsman Aristide Briand zijn plannen voor een Verenigd Federaal Europa ontvouwde. Optimisme heerste. De economie groeide. De grote mogendheden werkten hard aan internationale ontspanning.

Briand zelf had in 1926 de Nobelprijs voor de Vrede gekregen voor zijn rol bij de totstandkoming van het een jaar eerder gesloten Verdrag van Locarno. Het ging om het wegwerken van de laatste losse eindjes uit de Vrede van Versailles, dit keer in overleg met Duitsland en leidend tot de toetreding van dat land tot de Volkerenbond, de voorloper van de latere Verenigde Naties.

In 1928 was Briand naamgever van het Briand-Kellog Pact, dat aanvalsoorlogen onrechtmatig verklaarde. Ruim zestig landen tekenden uiteindelijk. Voor wat het waard was, maar toch. Kellog verdiende er een Nobelprijs mee. Briand viel buiten de boot. Hij had er al een.

Nu presenteerde de Fransman een voorstel dat een volgende verzekering tegen krijgsgewoel moest zijn: de voormalige vijanden moesten opgaan in een groter verband. Het bleef niet bij woorden. Briand werkte zijn plannen uit in een memorandum voor 26 landen, met onder meer voorstellen voor gezamenlijke douanetarieven en nauwe economische samenwerking.

Maar toen zat het tij al niet meer mee. In oktober 1929 was de wereldcrisis begonnen. In dezelfde maand was de Duitse politicus Gustav Stresemann, met wie Briand veel van de kou tussen de traditionele aartsvijanden Frankrijk en Duitsland had kunnen wegwerken, plotseling overleden. In de jaren die volgden, begon een gure wind te waaien, zowel economisch als politiek.

Briands voorstel uit 1929 lijkt voor een belangrijk deel geïnspireerd door de ideeën van graaf Richard von Coudenhove-Kalergi. Hij schreef in 1923 zijn manifest Pan-Europa dat een lans brak voor een verenigd continent als tegenwicht voor Rusland, de Verenigde Staten en Azië. Een beoogde voertaal had hij ook in gedachten: het Engels.

Dat juist Von Coudenhove-Kalergi dit soort zaken opperde, hoefde niet te verbazen. De idealistische bijna-dertiger was opgegroeid in het multiculturele keizerrijk Oostenrijk-Hongarije.

In zijn stamboom kwam de geschiedenis van zo ongeveer heel Europa samen. Zijn achternaam alleen al droeg de sporen van Vlaamse en Kretenzische wortels. Richards vader was een diplomaat die minstens zestien talen sprak, zijn moeder een Japanse die als exotische gravin veel opzien baarde in Midden-Europa.

Von Coudenhove-Kalergi liet het niet bij zijn manifest. Hij begon een blad uit te geven en richtte een paneuropese beweging op die in 1926 voor een eerste congres hield. Briand werd erevoorzitter van de organisatie, die prominenten als Albert Einstein, Sigmund Freud, Jose Ortega y Gasset, Thomas Mann en de latere Duitse bondskanselier Konrad Adenauer tot haar leden mocht rekenen.

In de jaren dertig moest de graaf toezien dat de werkelijkheid steeds verder afweek van zijn idealen. Waar zijn vader al in het begin van de twintigste eeuw als een van de eersten een boek tegen het antisemitisme had geschreven, ontpopte hij zich bij de opkomst van fascisme en nazisme in woord en geschrift als een fanatiek bestrijder van het bruine en zwarte gevaar. Noodgedwongen leefde hij vanaf 1938 in ballingschap.

Anders dan Briand, die in 1932 overleed, mocht Von Coudenhove-Kalergi nog andere tijden meemaken. Na de oorlog kwam de Europese beweging in een stroomversnelling terecht. De graaf volgde het proces met belangstelling en bleef zijn ideeën inbrengen.

In 1955 deed hij het voorstel om van Beethovens negende symfonie (Ode an die Freude) het Europese volkslied te maken. Het werd rond de dood van Von Coudenhove-Kalergi in 1972 overgenomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden