Column

Het oude bestel past niet meer bij de tijd

De liberale Ankie Broekers, voorzitter van de Eerste Kamer, het huis dat nog altijd als bolwerk van oude macht geldt, citeerde deze week met instemming de legendarische Amerikaanse rechter Louis Brandeis: het belangrijkste politieke ambt is dat van burger.Beeld ANP

Nu de partijen die in de twintigste eeuw de staat droegen hun oude macht verliezen, lijkt de tijd aangebroken voor verandering van ons staatkundig bestel. Dit is een waarneming, niet het bewijs van een bekering, zoals de hoofdredacteur van deze krant veronderstelde toen ik onlangs opperde dat directe verkiezing van de burgemeester de lokale democratie zou kunnen revitaliseren.

De liberaal Thorbecke, de grondlegger van ons bestel, hoopte dat de gemeentepolitiek 'een oefentuin voor het burgerschap' zou worden. De campagnes voor de komende raadsverkiezingen hebben laten zien dat hiervan nauwelijks sprake is en dat het bestel en het politieke bewustzijn van de moderne samenleving niet goed meer in elkaar grijpen. Zo bleek de onvrede over de bemoeizucht van nationale politici met de campagnes groter dan ooit.

De gemeentepolitiek is thans op z'n best een oefentuin voor ambitieuze politici, die via een wethouderschap carrière willen maken. Daar is niks mis mee. Wethouders leren al vroeg te vechten en hebben van deze modus profijt als ze in de nationale politiek belanden. De keerzijde is dat ze vanaf het begin meer omhoog dan omlaag kijken, met als gevolg dat de burgers wegkijken en de lokale democratie in een zwart gat verdwijnt.

Aanstellingswijze van burgemeester
Maar nu door de tanende macht van de oude volkspartijen PvdA en CDA een carrière langs de binnenlijnen niet meer vanzelf spreekt, zal bij lokale politici een modus nodig zijn die dwingt naar de eigen burgers te kijken. Een verschuiving van partijmacht naar kiezersmacht, die de PvdA-olifanten Van Thijn en Jurgens in 2005 nog in de senaat konden tegenhouden, is nu onontkoombaar wil de lokale politiek niet volledig afsterven.

De vraag naar de aanstellingswijze van de burgemeester is voor mij geen geloofskwestie, die de mogelijkheid van een bekering insluit. Het gaat om een afweging welke staatkundige figuur het beste aansluit bij veranderingen in de samenleving. De vormgeving van het bestuur behoort immers een afspiegeling te zijn van de publieke geest van een samenleving.

De opmars van lokale partijen zegt iets over die geest, net als de afbrokkeling van de electorale bases van de traditionele partijen. De interrupties van nationale politici in dit organische proces zijn vooral een krampachtig pogen oude macht vast te houden. Ze doen denken aan Gloria Swanson in de filmklassieker 'Sunset Boulevard' uit 1950. In de sleutelscène wordt Swanson ondanks haar hoge leeftijd door de jonge William Holden herkend als een voormalige ster van de stomme film: 'You used to be big', zegt hij. Waarop zij zich opricht, het hoofd in de nek trekt en antwoordt: 'I ám big! It's the pictures that got small.'

Voor zover er nog leven zit in de oude kat van de gemeentepolitiek is dat veelal aan lokale partijen te danken, die nog echt hun best moeten doen kiezers te veroveren. Zij kunnen niet terugvallen op een vaste aanhang, zoals de traditionele partijen nog lang wel konden. Nu de oude machtsbases nagenoeg zijn verdwenen, moeten hun vertegenwoordigers ook de jas uitdoen en ontstaat stilaan een politieker gevecht. Verkiezing van de burgemeester en referenda over grote projecten kunnen dit proces de nodige ruimte geven en van de gemeentepolitiek eindelijk de oefentuin voor burgerschap maken die Thorbecke in 1848 voor ogen had.

Burgers verantwoordelijk
In het representatieve stelsel ligt de nadruk op de publieke verantwoording achteraf, in een directe democratie verschuift het accent naar een heldere inzet vooraf. Dat relativeert het reële gevaar van een meerderheidsdenken dat door de aard van het proces absolute trekken krijgt en onvoldoende acht slaat op de positie van minderheden.

Een directe democratie is niet een betere democratie; de essentie is dat macht wordt overgedragen aan de burgers en daarmee verantwoordelijkheid. Dit perspectief schept een zekere koudwatervrees, maar het wordt toch ook tijd dat een volwassen burgerschap de overhand krijgt op de regententraditie die, hoe goed ook voor het bestuur, een ras van mopperende onderdanen kweekt.

De liberale Ankie Broekers, voorzitter van de Eerste Kamer, het huis dat nog altijd als bolwerk van oude macht geldt, citeerde deze week met instemming de legendarische Amerikaanse rechter Louis Brandeis: het belangrijkste politieke ambt is dat van burger. Genoteerd, maar essentieel is dat de Nederlandse burger dat, net als de Amerikaanse, ook zo voelt. Dat is misschien wel een geloofskwestie.

 
Een verschuiving van partijmacht naar kiezersmacht is nu onontkoombaar wil de lokale politiek niet volledig afsterven
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden