Het oude Berflo Es mist vooral de zorg

de stem van nederland | Op een reis door Nederland peilt Trouw in aanloop naar de verkiezingen de stemming. In de Hengelose afbraakwijk Berflo Es probeert een achterhoede de verzorgingsstaat overeind te houden.

Ah, gelukkig. Er is nog Twentse bakworst. Die is zo heerlijk als je 'm in blokjes snijdt en opbakt, met een plakje kaas er overheen. Doe er maar twee. Mevrouw Kangur (83) uit de Hengelose Langerlermaatweg kan bij de Jumbo naar de volgende boodschap op haar lijstje.


Leunend op haar karretje schuifelt ze richting volkorenbrood. Gróf volkorenbrood, en niets anders, weet Seyfi Turan inmiddels, die Kangur als vrijwilliger begeleidt. Drie keer per week haalt hij haar op bij Het Borsthuis, een centrum voor dagbesteding, en brengt haar naar huis. Onderweg stoppen ze dan even om boodschappen te doen.


Hij kent haar lijstjes inmiddels uit zijn hoofd. "Ze zijn vaak kort en kunnen met gemak ook in één wekelijkse rit worden afgewerkt. Maar die korte bezoekjes hebben ook een andere functie." Dan is mevrouw weer even onder de mensen én 'traint ze haar zintuigen', zoals Turan het noemt.


De Twentse Lummels van de worstkoning uit Hengelo laat ze dit keer in het rekje hangen. Turan begeleidt mevrouw Kangur naar zijn auto. Voorzichtig afzakken naar de passagiersstoel. Denk aan het hoofd. Rollator achterin. En op naar huis. "Vroeger kon ik zelf nog wel eens een boodschapje doen", vertelt de weduwe. "Bij een winkeltje in de buurt. Maar tegenwoordig zijn er allemaal grote supers aan de rand van de wijk. Hoe moet ik daar komen?"


De Hengelose wijk Berflo Es waarin Kangur woont, viel twintig jaar geleden nog op door de grote bedrijvigheid ín de wijk. Ingeklemd tussen het spoor en het Twentekanaal leefden de inwoners als het ware om hun fabrieken heen. De weverij en de latere machinefabriek van Stork stonden hier, de melk- en gasfabriek, zuidelijk ligt de zoutkoepel waaruit Nederland nog steeds de wegen pekelt, en noordoostelijk bevond zich ooit de 'Hengelosche Bierbrouwerij'. Ze woonden hier 'tussen bier en zout', klinkt het ietwat romantisch. Maar in werkelijkheid werd op de Berflo Es voornamelijk keihard gewerkt. Op lange dagen in de fabrieken, en in de kronkelige buurtjes zelf. Nog steeds valt het grote aantal werkplaatsen en bedrijfjes op dat zich tussen de woningen bevindt. Een APK laat je hier gewoon ín de straat uitvoeren.


Eenzijdig


Maar dat zal niet lang meer duren. Met het sluiten van de grote fabriekscomplexen en de massale sloop ervan, is een onlogische wirwar van straten overgebleven, met vooral slechte woningen die uiteindelijk leiden tot, zoals ambtenaren dat zeggen, een 'eenzijdige bevolkingssamenstelling'. Met alle problemen van dien. Die los je volgens Hengelo op door grootschalige sloop (tot nu toe een kwart van de vierduizend woningen) en het 'terugbouwen' van duurdere woningen en appartementen, die bewoners met meer geld moeten aantrekken. Zo zal er volgens de beleidsstukken een 'mozaïek' van woonmilieus ontstaan.


Een en ander betekent wel dat de huidige bewoners over bestaande sociale woningbouw in andere buurten worden verspreid.


Die metamorfose van traditionele arbeidersbuurt naar een 'stevige wijk' met nieuwe bewoners had in rap tempo gemoeten, ware het niet dat de economische crisis er tussenkwam. Toenmalig minister Ella Vogelaar opende hier tien jaar geleden al een knalrood informatiecentrum over de aanpak van deze 'aandachtswijk', maar sindsdien is er vooral gesloopt. Op een wandeling door de wijk vallen de enorme gaten op die in de nabije toekomst bebouwd zullen worden. Eén ding moet gezegd: in Berflo Es kun je uitstekend de hond uitlaten. Maar verder lijkt de arbeidersbuurt van weleer op een slecht gebit. Vanaf het station blinken de voortanden: nieuwe koopappartementen op dure grond. Maar achter die façade is er vooral geboord, en de tandarts lijkt halverwege de sanering te zijn weggelopen.


Dat geldt voor het straatje van mevrouw Kangur. Pal tegenover haar verpulvert een zware machine de laatste resten Stork. Geen leven meer te bekennen. Maar eenzelfde sfeer heerst in het hart van de wijk, rond het naoorlogse Berfloplein. De Spar-buurtsuper van Bert van de Biesebos kon vorig jaar de concurrentie van de nieuwe supermarkten aan de rand de wijk niet langer aan, de Bethelkerk op deze plek gaat dit jaar dicht en basisschool De Wingerd is opgegaan in iets multifunctioneels verderop. Tja, waar is het hart dan nog?


Gelukkig heeft een huisartsenpraktijk het schoolgebouw gekocht en konden buurtbewoners daarvan ook een deel bemachtigen. Ze hebben in de leeggekomen lokalen een 'bewonersbedrijf' gevestigd. Sommige lokalen verhuren ze commercieel door aan zorginstellingen. Met de huurpenningen ondernemen ze allerlei sociale activiteiten.


"We willen géén subsidie", zegt Geert Walgemoed die zijn meeste tijd hier doorbrengt. "Het Berflo Bedrijf wordt geleid dóór bewoners, is vóór bewoners en ván bewoners." Met andere woorden, daar komt geen ambtenaar tussen. "Al zou je je wel door de gemeente gesteund willen voelen omdat je haar taken overneemt", zegt Walgemoed ietwat cynisch. "Met een kringloopwinkel, een naaiatelier en de commerciële verhuur financieren we zelf diensten die geld kosten, maar die eenvoudigweg móeten gebeuren omdat de overheid het laat afweten." De karateclub en de gym kunnen tegen gereduceerd tarief terecht en het bewonersbedrijf heeft zelf het autootje gekocht waarmee mevrouw Kangur naar de Jumbo wordt gebracht. Vrijwilligers chaufferen.


De gemeente Hengelo voorspelde van te voren dat de herstructurering van de buurt 'het duurzame sociale weefsel in eerste instantie zal aantasten', waarna er een nieuwe 'wijksamenleving' ontstaat. Dat is allemaal leuk en aardig, zegt Ilonka Engelbrecht die bij het bewonersbedrijf onder andere de website verzorgt, maar wat doen we in de tussentijd? "We merken nu dat met de komst van de tweeverdieners en de drukke jonge gezinnen de betrokkenheid afneemt. De gezelligheid is weg, het Twentse nabuurschap staat onder druk." Gerda Santen van de administratie ziet het ook aan de hoeveelheid vrijwilligers: "Vroeger hadden we er ruim zestig, nu nog maar dertig en amper jongeren."


Toch zijn ze nodig, zegt Geert Walgemoed, harder dan ooit. "Veel diensten waarop de bewoners van de Berflo Es vroeger een beroep konden doen, bestaan niet meer. Maar de behoefte is er wel degelijk."


Wie lapt de ramen?


Kijk naar de thuiszorg, geeft Ilonka Engelbrecht als voorbeeld. "De cliënten in onze buurt krijgen slechts basale zorg, maar wie lapt de ramen en gaat mee naar de winkel? Dat doen wij als vrijwilligers daarom maar." En wat te denken van de taalachterstanden? Gerda Santen: "Bewoners uit Turkije of Marokko kunnen de formulieren niet eens lezen, laat staan dat zij een telefoontje plegen voor uitleg. En dan heb ik het nog niets eens over het gebruik van de websites. Wij assisteren."


Walgemoed: "Als mensen langer thuis moeten blijven wonen, moet je ze ook helpen zelfstandig te blijven. Maar dat doet de overheid niet. Wij houden hier als vrijwilligers dat deel van de verzorgingsstaat overeind." De terugtrekkende overheid heeft een gat doen ontstaan, dat juist in een wijk in transitie behoorlijk pijn kan doen, zegt hij.


Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bracht vorige maand het rapport 'De Toekomst tegemoet' uit, waarin Nederland in 2050 wordt geschetst. Dat wordt een wereld van de cans en de cannots, degenen die wel en niet kunnen meekomen. Zonder vaste banen, mét langer doorwerken in een voortdurende aanpassing aan nieuwe technieken.


Volgens Gerda Santen en Ilonka Engelbrecht is die toekomst veel minder ver dan wordt gedacht. In de Berflo Es is hij zelfs al realiteit. Engelbrecht, die door een spierziekte zelf niet meer kan werken: "Veel van mijn vrienden zijn de afgelopen jaren hun baan kwijtgeraakt. De meesten hebben weliswaar nieuw werk, maar altijd via kortlopende contracten. Hoe moeten zij hun toekomst plannen?"


Santen wijst vooral op het nadeel van langer doorwerken. "Veel familieleden zitten in de bouw en móeten tot hun 67ste doorwerken, terwijl ze echt niet meer kunnen. Mijn zwager is metselaar, en kreeg een tia. Die móet nu achter de lopende band staan."


En dan haar eigen man: liftservicemonteur. Volgend jaar mag hij, 66 jaar oud, stoppen met werken. "Hij heeft dan vijftig jaar gewerkt. Technisch kan hij nog alles, maar die digitalisering heeft hij gewoon niet kunnen bijbenen. Al zijn opdrachten moest hij via zijn mobieltje verwerken. Juist dáárover maak ik me zorgen." Kunnen de oudere generaties de nieuwe ontwikkelingen nog wel aan?


Volgens het SCP zijn straks vooral degenen kwetsbaar die zijn opgeleid voor één specifiek beroep, vooral als hij of zij niet het vermogen heeft om maar te blijven leren. Dat treft vooral de werknemers met een lagere beroepsopleiding, waarvan er juist in de Berflo Es zoveel wonen.


Zolang de 'oude' bevolking van de Hengelose wijk nog niet is vervangen door de 'nieuwe', zullen vooral de onderwerpen werk en zorg de stembusuitslag in maart bepalen, denken ze bij het bewonersbedrijf. De Socialistische Partij werd in deze buurt bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 de grootste partij, weliswaar omdat de PvdA uiteenviel en opeens het lokale 'Progressief Hengelo' ontstond. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2012 was de PvdA hier de grootste, gevolgd door VVD en SP, de PVV bleef met CDA op afstand.


Iets sociaals


Bij wie zijn de laatste restanten van de Berflose verzorgingsstaat in goede handen? Engelbrecht kiest voor de partij van de zorg en de SP is volgens haar daarin het 'minst slecht'. Santen zweeft en vult binnenkort de Kieswijzer in. "Het zal iets sociaals worden, maar géén PvdA, na het avontuur met de VVD." Walgemoed koppelt zijn sociale strijd aan die voor het behoud van de planeet. "De lezers zullen aanvoelen: ik kom toch uit bij Jesse Klaver." En gaat mevrouw Kangur eigenlijk nog stemmen? "Natuurlijk, als je stemrecht hebt, moet je daar gebruik van maken. Ik kies D66, gewoon omdat ik dat altijd doe."


Volgende week: waarom de Assense winkeliers geen Detroitse toestanden willen

berflo es

Een zwakke wijk


in een zwakke stad


in een zwakke regio


De regio Twente heeft slechte cijfers als het gaat om werkgelegenheid en uitkeringsafhankelijkheid. Binnen Twente valt de stad Hengelo weer in negatieve zin op, en ín Hengelo de wijk Berflo Es, waar deze reportage is gemaakt.


Als het gaat om werkloosheidsuitkeringen en bijstand, is dezelfde trap zichtbaar. Ook op het gebied van de Wajong-uitkeringen spant Hengelo de kroon met 3,2 procent. In de wijk Berflo Es ligt het aantal uitkeringsgerechtigden doorgaans een kwart hoger dan het gemiddelde van de stad Hengelo. Ruim 11 procent heeft hier een minimum inkomen.


Hengelo is een relatief 'rode' gemeente. Het college voor de periode 2014-2018 wordt gevormd door SP, D66, CDA en PvdA. De vier coalitiepartijen vormen samen een meerderheid van 21 van de 37 raadszetels. Het lokale 'Pro Hengelo', de grootste partij na de verkiezingen, kon tijdens de eerste informatieronde geen meerderheid vinden, waarna de SP het overnam. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen was de PvdA met 28 procent de grootste partij, ook de SP scoorde met 13 procent bovengemiddeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden