Het organiseren van verkiezingen kost zes maanden. In het Verenigd Koninkrijk hebben ze zes weken.

Beeld Tom Janssen

Nu de brexit zes maanden is uitgesteld, doet het Verenigd Koninkrijk opeens toch mee aan de Europese verkiezingen. ‘Zombie-verkiezingen’ heten ze al, gedoemd te mislukken. Maar brexit-tegenstanders ruiken een kans. ‘Dit wordt het gevecht van ons leven.’

Je zult er maar voor staan. Je zult maar de kiesraad zijn van een land dat de afgelopen drie jaar zei nooit meer aan Europese verkiezingen te zullen meedoen, en dan plots te horen krijgen dat het tóch moet. Dan vloek je wel even, binnenskamers. Want juist een kiesraad moet ervoor zorgen dat het allemaal uiterst zorgvuldig gebeurt.

Naar buiten toe zeg je natuurlijk niets. De Engelse kiesraad, die officieel de ‘electoral commission’ heet, houdt het netjes, ook als die zonder geld of mensen plotseling verkiezingen uit de grond moet stampen. Maar verborgen tussen de haastig opgeschreven documenten die nog maar een paar dagen geleden in de openbaarheid verschenen, is flink wat frustratie te vinden.

‘Omdat de regering van het Verenigd Koninkrijk van plan was om de Europese parlementaire verkiezingen niet te houden, zijn er geen middelen geïnvesteerd in het maken van een draaiboek’, staat er bijvoorbeeld te lezen in het inleidende hoofdstuk van de leidraad voor regionale voorzitters van stembureaus, dat begin april verscheen. Er was per slot van rekening wel een bedrag gereserveerd voor het houden van verkiezingen, 829.000 pond zelfs, maar dat bedrag is het minimum – daarvan moeten ook stembiljetten worden gedrukt en potloden aangeschaft.

In de inleiding staat verder: ‘We erkennen dat sommige activiteiten die in dit draaiboek zijn voorzien, zeker in verband met planning, niet in zijn geheel zijn uit te voeren in de beschikbare tijd.’

Dat is heel netjes voor: u ziet hier een planning waarvan u de helft al niet meer kunt doen. U bent niet meer op tijd om overleg te voeren met de posterijen over het verspreiden van de stembiljetten. U kunt niet meer regelen wanneer u de drukkwaliteit van de stembiljetten kunt keuren. En de potloden voor de stembureaus in uw regio hadden eigenlijk al in de kast moeten liggen, geslepen en wel.

Voor het organiseren van verkiezingen staat normaal gesproken zes maanden. Nu moet het in zes weken. “Het vergt een bovenmenselijke inspanning”, zei Laura Lock, plaatsvervangend hoofd van de commissie van stembureaus, tegen persbureau AFP. Alles moet op ultrakorte termijn gebeuren.

Ingehouden woede

Een zelfde soort ingehouden woede moet zich meester hebben gemaakt van de tientallen mensen die zich ergens in de afgelopen jaren door de ingewikkelde en tijdrovende kandidaatstellingsprocedures van de conservatieve partij hebben geworsteld. Om te beslissen of ze naar Brussel willen kregen ze precies twee dagen.

Begin deze week vonden ze plotseling een bericht in hun mailbox van Gareth Fox, hoofd van de kandidatencommissie. ‘We gaan meedoen aan de Europese verkiezingen op 23 mei’, stond daar. Wie zin had om alsnog mee te doen aan de Europese verkiezingen werd verzocht dat diezelfde of de volgende dag bekend te maken.

Op veel animo werd niet gerekend. Ashley Fox, die op dit moment de delegatieleider is van de Conservatieve partij in het Europees parlement, zette op Twitter een tekening van een kandidaat die langs de huizen gaat. Het bijschrift: “Hallo, ik ben kandidaat voor de Europese verkiezingen. Heeft u een moment om uw woede op mij te botvieren?”

‘Zombie verkiezingen’, noemde Fox het. “Het wordt nog erger als onze leden besluiten dat ze aan deze campagne niet hun waardevolle tijd willen spenderen.”

Bij Labour ging het er net zo gehaast aan toe, al kregen ze bij die partij twee dagen langer de tijd. In een uitgelekte provisorische planning van eerder deze week staat dat er met kandidaten die zich hebben gemeld zo veel mogelijk telefonisch gesprekken moeten worden gehouden, omdat de tijd voor uitgebreide sollicitaties ontbreekt. De kandidatenlijsten moeten over twee weken worden ingeleverd. Wat een beetje scheelt is dat zestien van de twintig parlementsleden die Labour de afgelopen vijf jaar had, hebben beloofd aan te blijven.

Het verbaast de Britten allemaal niets meer. Na drie verlopen brexit-deadlines, een niet afgetreden premier en eindeloos veel vruchteloze politieke debatten zijn ze wel gewend geraakt aan wat chaos. Dus ook de halfhartige woorden van Theresa May, deze week, dat de Europese verkiezingen zullen worden afgeblazen als voor 22 mei er toch overeenstemming is over de brexit, zijn heel gewoon.

Op z’n kop

“We zijn tot de dag voor de verkiezingen nog onzeker of ze er echt zullen zijn”, zegt Olga Dziewulska, medewerker van het kantoor van de Europese Unie in Londen, het ‘Europe House’.

Ook de planning van Dziewulska staat op z’n kop. Zij, haar directeur Daniel Ractliffe en een team van tijdelijke medewerkers gingen ervan uit de Britten niet gingen stemmen. Waar ze in vroeger tijden hun best zouden hebben gedaan om iedereen voor Europa naar de stembus te krijgen, hielden ze zich de afgelopen maanden bezig met de ruim drie miljoen EU-burgers die in het Verenigd Koninkrijk wonen. Hun doel werd het om deze mensen ertoe te bewegen om te gaan stemmen: er werden websites gebouwd, folders gedrukt, T-shirts gemaakt. ‘De meeste Europese burgers in het Verenigd Koninkrijk kunnen nog altijd stemmen’, was hun boodschap.

Afgelopen woensdag waren ze al flink op streek in hun planning. Die dag stond al maanden in de agenda als de trainingsdag voor vrijwilligers. Via al hun kanalen hadden ze hun uiterste best gedaan om de Polen, Denen, Belgen, Nederlanders, Spanjaarden en Italianen die in Londen en wijde omstreken wonen te bereiken: “Help mee om je landgenoten te overtuigen te gaan stemmen!”

Maar toen kwam er het bericht dat May de EU om uitstel had verzocht. Meteen stroomde de mailbox vol met aanmeldingen voor de vrijwilligersdag. Zoveel, dat ze een paar dagen van te voren tegen nieuwe aanmelders moesten zeggen dat ze er niet meer bij pasten, helaas.

De nieuwe aanmeldingen waren niet van Polen, Nederlanders of Fransen. Het waren Britten, die in verkiezingen een nieuwe kans zagen. Ze kregen les in hoe ze de juiste hashtags moeten gebruiken, ze namen blauwe T-shirts in ontvangst om een sportteam in te hullen en kregen materiaal om uit te delen.

Ze beloofden van alles: folders verspreiden op de universiteit, een Facebookgroep oprichten, mensen aanspreken bij de supermarkt. IJverig schreven ze data in hun agenda: 13 april, 8 mei, 18 mei. De eerste datum is die waarop het Verenigd Koninkrijk officieel bekend moet maken dat het aan de verkiezingen meedoet. De tweede is de dag van het volgende evenement dat het Europese team organiseert. Maar vooral de derde datum, die van 18 mei, kreeg in menig agenda een rode cirkel. Het is de dag van het Eurovisie Songfestival. “Daar kunnen we wat mee”, zei Andrew Birchell. “Het Songfestival vindt iedereen leuk.”

Nieuwe kans

De 47-jarige Andrew Birchell, software-ontwikkelaar uit zuid-Londen, was naar de bijeenkomst gekomen omdat hij zich er ‘hartstochtelijk bij betrokken voelt’. “Ik ben echt heel erg blij dat ze doorgaan en ik wil wel alles doen om mensen naar de stembus te krijgen. Ja, ze gaan echt door. May kan wel zeggen van niet, maar niemand gelooft toch dat ze haar deal nog voor eind mei door het parlement krijgt?”

Birchell ziet de Europese verkiezingen als ‘een nieuwe kans om ons te laten horen’, als een soort tweede referendum. “Nu kunnen juist de mensen die wel om de EU geven iets zeggen. We kunnen stemmen om te laten zien dat we er wel bij willen horen.”Hij ziet nog een voordeel: begin mei zijn er al gemeenteraadsverkiezingen. Omdat die meestal wel populair zijn, zullen veel kiezers al de moeite hebben genomen om zich te registreren, een vereiste in het Verenigd Koninkrijk.

Birchell verwacht dat de opkomstcijfers op 23 mei door het plafond zullen gaan. Stemmen voor de EU was in het verleden niet echt een populaire bezigheid: bij vorige verkiezingen nam ongeveer een derde van de bevolking de moeite om een stembiljet in te vullen. Maar Birchell denkt dat nu niet alleen de mensen die in de EU willen blijven hun stem willen laten horen, maar ook de mensen die er liever vandaag dan gisteren uit vertrekken.

“Mijn moeder, die uit het arme noorden van Engeland komt, wil niets liever dan de EU verlaten. Ook zij heeft sterke gevoelens over deze verkiezingen. Ze gaat op voormalig UKIP-voorman Farage stemmen. Ik wil er juist voor zorgen dat hij nooit meer in het parlement terugkeert.”

Historische dag

Birchell staat niet alleen in zijn enthousiasme. Beroepsdwarsligger Nigel Farage presenteerde al een ‘brexitpartij’, de Liberal Democrats kondigden aan dat hun slogan ‘stop brexit’ wordt. Ook de nieuwe groep van onafhankelijken in het Lagerhuis, samengesteld uit afvallige Labourleden en Conservatieven, heeft zich gemeld. Zij willen meedoen onder de naam ‘Change UK’. Partijleider Heidi Allen schreef op Twitter: ‘Dit wordt het gevecht van ons leven’.

“We wisten het niet toen we deze bijeenkomst in de agenda zetten, maar achteraf zal blijken dat 10 april een historische dag was”, zegt EU-vertegenwoordiger Daniel Ractliffe met gevoel voor drama tot de vrijwilligers. “Het is de dag waarop de brexit werd uitgesteld en waarop blijkt dat het Verenigd Koninkrijk toch deelneemt aan de Europese verkiezingen. Het belang ervan zal mensen niet ontgaan: het zal de eerste keer sinds het referendum van 2016 zijn dat voor- en tegenstanders van de EU hun mening daarover weer kunnen uiten via de stembus.”

Ractliffe gaat snel zijn strategie wijzigen: nu gaat het hem erom zoveel mogelijk EU-burgers én Engelsen naar de stembus te krijgen. “Voor mij is het een mogelijkheid om opnieuw het belang van de EU onder de aandacht te brengen van de burgers van het Verenigd Koninkrijk – een taak die ik al sinds ik hier in 2016 kwam werken nogal onsuccesvol heb geprobeerd te vervullen.”

Lees ook:

Politicoloog John Curtice weet één ding zeker: een no deal-brexit wordt het niet

En wéér is de brexit uitgesteld, dit keer tot 31 oktober. In Groot-Brittannië worden ze er tureluurs van. Maar politicoloog John Curtice weet één ding nu wel (bijna) zeker: de kans op een chaotische brexit is teruggebracht tot nul.

Na lang soebatten krijgt May toch brexit-uitstel, tot 31 oktober

De 27 EU-regeringsleiders hebben een akkoord bereikt over een tweede uitstel van het Britse vertrek uit de Europese Unie. 

Alles over brexit leest u in ons dossier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden