Het operateske leven van Norma Jeane

Vanavond gaat de opera 'Waiting for Miss Monroe' in première tijdens het Holland Festival. Librettoschrijfster Janine Brogt wil laten zien dat Marilyn Monroe meer was dan de zwoele, fragiele actrice die belaagd werd door het sterrendom. 'Ze was voortdurend bezig zich te ontwikkelen.'

Haar jurk bracht vorig jaar nog op een veiling in de Verenigde Staten 5,6 miljoen dollar op. De ivoorkleurige halterjurk die omhoog waaide boven het metrorooster in 'The seven year itch' (1956). Toen het Holland Festival voor haar openingsceremonie dertig Marilyn Monroe lookalikes een dansje liet instuderen op 'I wanna be loved by you' droegen alle dertig (vrouw én man) die jurk.

Het is ook een simpel recept: witte huid, platinablonde pruik, knalrode lippenstift, je mond halfopen en je lijkt op Marilyn Monroe, de vrouw wier beeltenis je anno 2012, precies een halve eeuw na haar vroegtijdige dood, nog dagelijks tegenkomt. 'I like to feel blonde all over', schijnt ze ooit gezegd te hebben.

"Ik heb geopteerd om voor de hoofdrol een operazangeres te nemen die helemaal niet op haar lijkt, een donkere of een Aziatische vrouw bijvoorbeeld. Het is toch onmogelijk om echt op haar te lijken," vertelt librettoschrijfster Janine Brogt. "Maar dat was voor Robin (de Raaff, componist) een brug te ver. En je kunt het inderdaad ook omdraaien. Dat haar attributen zo overbekend zijn dat iedereen op haar lijkt, iedereen die zich dat kapsel aanmeet, die mond. Op YouTube staan instructiefilmpjes: hoe word ik Marilyn Monroe."

Het gaat bovendien ook niet om die beroemde zwoele look van Marilyn Monroe, in de Stadsschouwburg van Amsterdam, waar vanavond de nieuwe opera van Robin de Raaff en Janine Brogt in premiere gaat: 'Waiting for Miss Monroe'. In de hoofdrol de Amerikaanse sopraan Laura Aikin: geen Monroe-achtige fluisterstem maar wel een zangeres met fysieke uitstraling en bovendien in staat om heel diep en heel hoog te gaan, zoals Marilyns grillige karakter vereist.

Componist Robin de Raaff en librettoschrijfster Janine Brogt werkten acht jaar geleden samen aan De Raaffs eerste opera 'Raaff'. Enkele jaren geleden zocht de componist Brogt weer op met het idee voor een opera over de filmster.

Brogt: "Robin was tijdens een speurtocht naar sfeer en sound van de jaren vijftig op het verhaal gestuit dat Marilyn Monroe met haar psychiater sprak via een bandrecorder, omdat ze niet direct met hem durfde te spreken. Daarin zag hij allerlei mogelijkheden voor geluid en muziek. Maar ik vond het gegeven van een vrouw en een bandrecorder geen opera, terwijl haar leven op zich operatesk genoeg was. Toen kwam het plan om het verhaal van Marilyn binnenstebuiten te keren, het publiek mee te nemen in haar wereld die aangejaagd wordt door herinneringen, dromen, angst, ambitie. En om van haar ook een echte operaheldin te maken, geteisterd door de krachten die het leven op haar uitoefent om uiteindelijk, zoals alle operaheldinnen, mooi te sterven en daarmee ook onsterfelijk te worden."

Na een duik in de vele biografieën en studies werden deze voor het schrijven van het libretto weer terzijde gelegd. Brogt: "Alleen de beroemde foto van Richard Avedon waarop ze die donkere halterjurk draagt en een voor Monroe ongewone, dromerige naar binnen gekeerde blik, heb ik erbij gehouden. Een belangrijke inspiratiebron was ook een filmpje van de persconferentie in 1955, toen ze bekendmaakte dat ze een eigen productiemaatschappij op had gericht: Marilyn Monroe Productions. De journalisten richten alle vragen op de mannelijke compagnon. Vragen als: 'Maakt ze haar eigen bed op?' 'Is ze wat waard in de keuken?' Zij blijft er met neergeslagen ogen bij zitten. Ze zegt daarna nog wel verstandige dingen over film, maar je ziet met verbijstering aan hoe ze wordt behandeld als een kleuter."

Net als in de recente speelfilm 'My week with Marilyn' draait het ook in deze opera om Marilyns worsteling met 'Marilyn Monroe, the brand', om in termen van nu te spreken. Monroe ambieerde het sterrendom, maar werd er ook door belaagd. Brogt verweeft vloeiend de problemen op de set van Marilyns laatste film 'Something's gotta give' (pillen, drank, eeuwig te laat komen) met een knusse fotosessie met fotografe Eve Arnold, en met het beruchte verjaardagsoptreden voor John F. Kennedy, vlak voor haar dood. Monroe kwam wederom te laat en werd door Peter Lawford aangekondigd als 'the late Marilyn Monroe'. Op de set en in de kleedkamer wordt een door onzekerheid en angst geplaagde Marilyn ondersteund door haar engelen ('haar boekensteunen', aldus Brogt) - acteercoach Paula Strassberg en make-up man Whitey. In haar fantasie hoort ze opbeurende woorden van haar ex-man Joe Di Maggio, en ex-tegenspeler Clark Gable, maar ook de Kennedy's die haar uitschelden.

Een tragische opera die zich concentreert op Monroe's binnenwereld loopt echter ook het gevaar de sexy look en zwoele fluisterstem in te ruilen voor de inmiddels even bekende keerzijde: Marilyn Monroe als slachtoffer van haar misbruikende machtige mannen, van opportunistische filmstudio's, van een ongelukkige jeugd in weeshuis en pleeggezin. De prefeministische Monroe wordt anno 2012 meer met kwetsbaarheid dan met macht geassocieerd, maar haar carrière was niet op kwetsbaarheid gebouwd uiteraard. Paula Strassberg, haar acteercoach, zei ooit dat Marilyn een fragiel vrouwtje leek, maar de constitutie had van een os. En Karen Blixen schreef na een ontmoeting: "Ik zal dat gevoel van onoverwinnelijke kracht niet snel vergeten. Alsof alle wilde natuur van Afrika me aanstaarde, machtig en speels."

Brogt: "Zeker schuilt haar kracht in die vitaliteit, maar de opera wil laten zien hoe die vitaliteit van haar keer op keer bevochten moest worden op tegenkrachten die haar ondermijnen. Je ziet hoe het afbrokkelt en hoe ze het dan weer terugpakt. Hoe ze niet wil en dan weer wel wil. Marilyn wil heel graag bestaan in de ogen van de wereld. Ik leg het Norma Jeane, haar jongere alter ego, in de mond: 'ik wil mezelf steeds opnieuw uitvinden tot ik een liefdesaffaire heb met de hele wereld'. Marilyn heeft zelf gezegd dat films betekenisvol moesten zijn; liefdesbrieven aan de wereld. Ze vond dat ze daarin tekort werd gedaan door Hollywood. Ze volgde acteerlessen, literatuurcolleges aan de universiteit. De studio zag haar als het 'domme blondje' terwijl zij zag dat dit eindig was en er iets nieuws voor in de plaats moest komen. Ze was voortdurend bezig om zich te ontwikkelen."

De tegenstrijdigheden in Monroe komen heel fraai tot uitdrukking in de passage uit 'Ulysses' die Marilyn Monroe citeert voor Eve Arnold tijdens de fotosessie in de eerste akte van de opera, woorden die zo uit Marilyn zelf lijken te komen. Brogt: "Je hebt die spraakmakende foto van Eve Arnold waarop Marilyn in een speeltuin 'Ulysses' van James Joyce leest: ze zit in een draaimolen, draagt een kinderlijk badpak. En toen dacht ik: welk deel leest ze eigenlijk? Ze is bijna bij het einde, bij de monoloog van Molly Bloom. Dat is een koortsachtige ode aan het leven. Het is een monoloog waarin steeds vaker staat: 'Yes'. 'And I said yes'. Het gaat over seks, over vrouwelijke overgave. Molly Bloom kan geen kinderen krijgen, net als Marilyn. Molly Bloom gaat te keer tegen mannen, 'als vrouwen het voor het zeggen hadden', dat soort clichés. Het was zo'n mooie parallel met Marilyn, in rusteloos ritme, in verlangen, dat kon ik niet weerstaan; een cadeautje uit de werkelijkheid."

'Waiting for Miss Monroe' gaat vanavond op het Holland Festival in wereldpremière in Stadsschouwburg Amsterdam. Er zijn zes voorstelingen t/m 16 juni. Steven Sloane leidt het Nederlands Kamerorkest, Lotte de Beer regisseert. www.dno.nl

Info

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden