Het oosten slibt dicht

De Tweede Maasvlakte dreigt het oosten te verstoppen. Snelwegen, sluizen en spoorlijnen in Gelderland en Overijssel worden voorbereid op een wassende goederenstroom. Daar groeit het protest. Wat blijft er over van landschap en leefbaarheid?

Eindelijk kwam er goed nieuws voor de 42 schippers die een maand lang op het Twentekanaal vastzaten achter de kapotte sluis in Eefde. Sinds maandag bedient Rijkswaterstaat een van de sluisdeuren met een hefkraan. Tijdelijk. Sinds de deur op 3 januari 's nachts stuk viel, kent heel Nederland deze sluis en de Twentse vaarroute. Regiopolitici en zakenlieden pleitten direct voor een tweede sluiskolk. Want ook zonder ongeluk is de sluis bij Eefde een flessehals.

Publiek, politici en ondernemers uit Gelderland en Overijssel lobbyen zich momenteel suf in Arnhem, Den Haag, Brussel en Düsseldorf met hun verkeerswensen. Want flessehals Oost-Nederland moet verdwijnen, maar niet ten koste van landschap en leefbaarheid. Vooral de Tweede Maasvlakte belooft drukte op te leveren. In 2014 openen in Rotterdam twee containerterminals voor 's werelds grootste scheepstypes.

Haast is dus geboden met betere afvoerroutes dwars door Nederland. De verlenging van de doodlopende A15 (Maasvlakte-Betuwe) over het Pannerdensch Kanaal moet in dat licht bezien worden. Verder werkt het Rijk aan een nieuwe goederenroute op regulier spoor naar Noord-Europa. Ook langs Eefde. Zelfs al gaan straks veel containers per schip naar Duitsland, de (spoor-)wegen in het oosten zullen meer containertrucks en -treinen verwerken.

Maar heeft politiek Den Haag, vervoersminister Schultz van Haegen voorop, wel oog voor het landschap en de bewoners? Politici uit Oost-Nederland horen daar soms: 'Druk? In de Randstad is het pas druk'. Die goederenstroom klokje rond door Oost-Nederland lijkt onzichtbaar. Daarom spreekt Conny Bieze (VVD), Gelders verkeersgedeputeerde, van 'de Nederlandse Alpen'. Dat zijn geen Veluwse heuveltoppen, maar rivieren. Met bruggen als bergpassen.

De kabinetten-Kok lieten Oost-Nederland zitten met oude infrastructuur. Ze onthielden het oosten de geplande hogesnelheidslijn naar Duitsland, schrapten de noord- en zuidtak van de Betuweroute en zagen af van verbeterde snelwegen vanuit Duitsland naar Amsterdam (A1), Den Haag (A12) en Rotterdam (A15). Het gevolg: de opmars van Oost-Nederland in de fileberichten.

Kijk, zegt Coen Mekers van de provincie Gelderland en pakt een kaart erbij met provinciewegen. Hij werkt namens Bieze aan vervoersoplossingen, vaak samen met Overijsselse collega's. Mekers wijst op de drukke Pleijroute dwars door Arnhem-Zuid. Op een werkdag verwerkt die 72.000 motorvoertuigen. "Veel snelwegen zijn rustiger", zegt hij. Die dagelijkse drukte met Rotterdamse trucks is een reden dat Gelderland meebetaalt aan het doortrekken van de A15.

In Gelderland is die keuze niet onomstreden. Naast de A15 ligt de Betuweroute. Die kreeg voor de leefbaarheid van omwonenden destijds een treintunnel onder het Pannerdensch Kanaal. Binnenkort trekt het Rijk de doodlopende A15 door met een tolbrug. Mede dankzij 360 miljoen Gelderse euro's. Bewoners en gemeentepolitici aan beide oevers protesteren. Ze willen een tweede tunnel, geen ontsierende brug.

In die Gelderse discussie blijft Bieze bij een brug. In Lingewaard en Duiven hebben actievoerende burgers en politici deskundigen laten berekenen dat een tunnel binnen het budget past. Bieze stelt dat hun som niet klopt: "Een tunnel is altijd duurder." Tegen de wegdoortrekking zelf klinkt minder protest, al blijven milieuclubs tegen. Het probleem is ook erg zichtbaar: truckcolonnes op de rechterbaan, zelfs in crisistijd.

De Rotterdamse containeroverslag vertoont groei. Dat merk je op de oostelijke snelwegen. Daar rijden automobilisten steeds minder op de rechter rijstrook, zoals rond Deventer en Arnhem. Die lijkt exclusief voor trucks. Rijkswaterstaat verbreedt de A12 en - met dank aan Gelders en Overijssels geld - de A1. Ook verrijst bij Ewijk een tweede Waalbrug. Een bouwkraan viel er 23 januari dwars over de A50 en bezorgde heel Gelderland een acuut verkeersinfarct.

"Doorgaand vrachtverkeer botst op stedelijke en regionale mobiliteit", zegt Mekers en toont de kaart met knelpunten. Langeafstandsverkeer tussen het westen (Rotterdam) en het oosten (het Roergebied) vermengt zich bij de bruggen met regionaal verkeer dat tussen noord en zuid pendelt. Op dagen als 23 januari heb je weinig keuze: machteloos wachten of doorrijden naar een verafgelegen volgende brug om daar te stranden. Mekers: "Pontjes kunnen zoiets niet aan."

Ook op het spoor is het geen koek en ei. Het Rijk herverdeelt het gebruik van de sporen. In 2020 moet het personenvervoer in de Randstad en omringende steden flink zijn verbeterd. Om dat te bereiken wijken de goederentreinen dan verplicht uit naar de Betuweroute. Ze mogen in Gelderland voortaan afslaan en via regulier spoor naar de Duitse grens in Overijssel of Limburg rijden.

Voor bewoners langs drie oostelijke spoorlijnen in Gelderland en Overijssel houdt Prorail inloopavonden over de goederenroute. Een aantal tracés is denkbaar. Bij zo'n avond in Bathmen (gemeente Deventer) bleek onlangs de zaal te klein, letterlijk en figuurlijk. In Deventer staken bewoners in 2010 al een stokje voor een fly-over voor cargotreinen. Mensen zijn bezorgd over het dagelijkse maximum van tachtig cargotreinen.

"Dat zijn er nu gemiddeld twee", vertelt Arnoud Scheltema van Rona (Regionaal Overleg Noordelijke Aftakking). Veel verenigingen in wijken en dorpen tussen de Betuwe en Twente bundelen daarin hun krachten om te lobbyen in Den Haag. Scheltema stelt: rijksbudget om de verwachte goederentreinhinder te beperken is er amper. Ook de veiligheidswaarborgen zijn onvoldoende.

"De Betuweroute heeft veel veiligheidsvoorzieningen. Niet zonder reden. Maar als straks goederentreinen bij Elst afslaan naar gewoon spoor, zouden die ineens helemaal veilig zijn", zegt hij. Elst (gemeente Overbetuwe) heeft een curieus spoorprobleem. Het geplande raadhuis blijkt precies op de plek te komen waar extra spoorrails nodig zijn vanwege de toekomstige goederenverbinding.

Inmiddels keert Oost-Nederland zich massaal tegen die route. Namens spoorgemeenten en twee provinciebesturen vraagt 'Landsdeel Oost' minister Schultz eerst alternatieven te onderzoeken: de Betuweroute en de binnenvaart hebben nog volop vervoerscapaciteit. Rona denkt er net zo over.

Oostelijke provincies en gemeenten investeren in de binnenvaart, zoals overslagterminals in Hengelo en bij Kampen. Niet voor niets wachten regionale overheden op Schultz' besluit over een tweede sluiskolk bij Eefde. Dat staat dit voorjaar op haar agenda. Mekers wijst op het Europese belang van de sluizen, spoorwegen en snelwegen in Oost-Nederland. Het gaat immers om twee internationale vervoerscorridors.

Overijssel, Gelderland en Limburg werken gedrieën op verkeersgebied samen met de Duitse deelstaat Noord-Rijnland-Westfalen (18 miljoen inwoners). Contact met de regionale regering in Düsseldorf is daarbij vanzelfsprekend. Over zaken als de lopende aanbesteding van de RegioExpress Koblenz-Emmerich, zegt Mekers: "Die intercity zou goed naar Arnhem kunnen doorrijden". Gelderland is blij dat minister Schultz dat ook ziet.

Grensoverschrijdende treindiensten groeien als kool, vooral vanuit Enschede en Hengelo. De Europese Unie werkt aan betere grensoverschrijvende verbindingen. "Belangrijk is nu de vernieuwing van het Trans European Network (TEN)", zegt Mekers over internationale spoortracés. Zo wil de Europese Commissie twee TEN-routes via Zevenaar laten opwaarderen.

Ook Zevenaar is een flessehals en niet alleen vanwege de missing link, de Duitse aansluiting op de Betuweroute. Gelderland stuurde Schultz juist een brief over het 'spanningseiland'. Want de bovenleidingvoltages van Nederland, Duitsland en de Betuweroute verschillen. Bij Zevenaar betekent dat nog tijdrovend van locomotief wisselen. Daarover is strijd.

Kan Schultz uitkomst bieden? A15, Eefde (tweemaal) of Betuweroute: de minister kan niet om Oost-Nederland heen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden