Het onzekere Japan

Het wil maar niet lukken met de Japanse economie. Ondanks de ene na de andere miljardeninjectie om de consument tot consumeren te bewegen. Een ware Jan Salie-geest heeft zich van de Japanners meester gemaakt.

Het spel verloren

Oudbankier Hiroshi Takeuchi (69) wijt de neergang, ondergang zo je wil, aan de openstelling van Japan voor het ongebreidelde kapitalisme. ,,Japan is kapot geconcurreerd. Onze traditionele industrie en nijverheid, die we alleen met protectiemaatregelen in leven konden houden, alles gaat eraan'', verzucht hij. ,,Door de vrije-markteconomie-Amerikaanse-stijl. Japan heeft het spel verloren. We zijn vernietigd.''

Het zijn vertwijfelde uitlatingen van een teleurgestelde man. Takeuchi zat lange tijd in de directie van de Long Term Credit Bank van Japan, een bank die feitelijk failliet ging voordat haar karkas werd opgekocht door een buitenlandse financier. Dat bankroet ervoer hij als een persoonlijke vernedering.

,,Het is een grote klap voor de Japanners'', zegt hij, ,, te beseffen dat onze banken, onze andere grote bedrijven en onze overheid geen enkele invloed meer hebben op de economische ontwikkelingen van ons eigen land. Onze centrale ambtenarij, van wie we gewend waren dat ze alles in goede banen leidde, is machteloos. Ze staat in haar hemd. Dat is afschuwelijk.''

Het land gaat naar de donder, gelooft Takeuchi. ,,Tweeduizend jaar geschiedenis en traditie worden vernietigd door de vernielzucht van de vrije markt. Vindt u het vreemd dat de Japanners zo onzeker zijn? Als alle traditionele structuren worden gesloopt, dan raken de mensen geïsoleerd. Zo voelen ze zich ook, van iedereen verlaten.'' Ja, als niemand voor je zorgt, ga je als een bezetene in je oude sok investeren.

Ook oudbankier Takeuchi spaart zich suf. ,,Waaraan zou ik mijn geld ook moeten uitgeven? We hebben alles'', zegt hij. ,,Japanners zijn doelloos geworden. Heus, we zijn oververzadigd, bang en eenzaam.''

Geen vetpot

Kazunori en zijn vrouw Miyuki waren een geslaagd stel. Kazunori Kawasaki was in de jaren tachtig zanger en directeur van een platenmaatschappij. Miyuki werkte voor de televisie als presentatrice.

De Japanse economie groeide en bloeide in die jaren. Japan vierde massaal feest. Het straalde af op de Kawasaki's, die in de glimmende wereld van de showbizz aardig mee konden komen. Maar het tij keerde, ook voor hen. De Japanse zeepbel klapte. Tien jaar terug verloor Kazunori zijn baan bij de platenmaatschappij ('ruzie met mijn mededirecteur'). Miyuki had al gekozen voor gezinsuitbreiding. Ze offerde haar loopbaan op aan het moederschap.

Kazunori Kawasaki (48) en Miyuki (41) zitten in hun moderne flatje in Tokio en vertellen over het noodlot. Toen hij op straat kwam te staan, besloot hij scenarioschrijver te worden. Een ongelukkige keuze. ,,Maar ja, je moet toch wat. Ik had echter geen geld meer en ging bij een taxibedrijf werken. In mijn vrije tijd volgde ik cursussen bij een scenarioschrijfschool.''

Enkele succesloze scenario's heeft hij sindsdien op zijn naam gebracht. Begin van dit jaar schreef hij een 'opera'. De matig bezochte première werd de eindvoorstelling. Kazunori chauffeert nog steeds, uit bittere noodzaak.

Door het drie-kamerappartementje rennen twee gillende jochies, de zoontjes Ryohei (11) en Kyohei (8). Moeder Miyuki kijkt ze streng aan. Ze verstommen. Vader praat door: ,,Voor ons is de recessie nu zo'n tien jaar aan de gang. Hoe we de recessie voelen? We kunnen de kinderen geen Playstation 2 geven. Ze kunnen niet mee op schoolreis. We kunnen geen nieuwe kleren voor onszelf kopen.'' Miyuki knikt: ,,Ik heb al een jaar niets meer voor mezelf gekocht.''

Toch ziet het flatje eruit alsof het de Kawasaki's aan niets ontbreekt. Een glimmende elektrische piano siert de huiskamer. ,,Die is voor de kinderen. Op afbetaling gekocht.''

Wat verdienen ze? Wat geven ze uit? Kazunori Kawasaki opent de boeken. Hij krijgt netto 220000 yen (5000 gulden) per maand. ,,Vroeger kreeg ik 300000 yen, nog afgezien van de bonussen. Nu is er geen bonus meer. Mijn baas zegt dat hij chauffeurs moet ontslaan als hij bonussen gaat uitbetalen.'' Door het verlies van de bonussen en de salarisverlaging heeft Kazunori sinds 1994 zowat vijftig procent van zijn inkomen ingeleverd. ,,Iedereen slikt het maar. Iedereen is bang zijn baan te verliezen.''

Miyuki werkt in deeltijd, nu de kinderen op de grote school zitten. Ze doet typwerk. Daarmee verdient ze 80000 yen (1800 gulden) per maand bij. In totaal hebben de Kawasaki's een kleine zevenduizend gulden te besteden, maar dat bedrag betekent in de duurste stad ter wereld beslist geen vetpot, zegt Kazunori. ,,Ons geld gaat elke maand op. We kunnen niet sparen.''

Aan de uitgavenkant staan forse bedragen, zoals een huur van 120000 yen (2700 gulden). Aan water, gas en elektra zijn ze ruim 30000 yen (700 gulden) kwijt. De rest van hun maandgeld gaat op aan eten, drinken en de kinderen. Hun automobiel hebben ze drie jaar geleden verkocht. Die werd onbetaalbaar. Alleen al de parkeerplaats kostte hun 700 gulden per maand.

De toekomst ziet Kazunori Kawasaki met wantrouwen tegemoet. ,,Ik moet tot mijn dood als taxichauffeur werken, want de staat zorgt niet voor ons als we eenmaal oud en behoeftig zijn. Als ik nu ziek ben, hoeft mijn baas me geeneens ziekengeld te betalen. Dan heb ik dus gewoon geen inkomen.''

Hij is in dienst van een van de grootste taxicentrales van het land. ,,Van de vijfduizend chauffeurs bij ons bedrijf sterven er elk jaar veertig tot vijftig! Geen wonder. We maken verschrikkelijk lange dagen. Ook ik. Ik draai diensten van twintig uur achtereen. Wist u dat er elk jaar in Japan dertig taxichauffeurs zelfmoord plegen?! We worden afgeknepen en we laten het toe.''

Het vertrouwen ontbreekt

Nee, professor Naoyuki Yoshino durft niet te zeggen of het ooit nog goed komt met zijn land. ,,Vraag nooit een econoom de toekomst te voorspellen'', zegt econoom Yoshino. Het ontbreekt de Japanners aan vertrouwen. En zonder vertrouwen in de toekomst kan het keizerrijk niet opkrabbelen.

Yoshino, hoogleraar aan de Keio-Universiteit, geeft de onzekerheid over zijn eigen bestaan als voorbeeld. Als professor aan 's lands meest prestigieuze economische faculteit heeft hij een redelijk inkomen. Evenals het grootste deel van zijn landgenoten spaart hij flink 'voor de oude dag'. De overheid is immers niet scheutig met voorzieningen voor mensen zonder inkomen. Het maakt niet uit of ze werkloos, ziek of bejaard zijn. De Japanners moeten hun eigen vangnet knopen, legt hij uit. Daarom sparen ze harder dan welk ander volk ook. Dat sparen doen ze zonder risico te nemen. Ze zetten het op de bank. Yoshino neemt wat meer risico met een deel van zijn spaargeld.

,,Ik moet u opbiechten dat ik niet zelf beleg. Ik heb geen tijd. Mijn vrouw doet het voor mij'', zegt hij beschroomd. ,,Iedere keer als ze aandelen koopt, gaat het mis. Een paar weken terug kocht ze Sony-aandelen. Sindsdien zijn ze vreselijk in waarde gekelderd. Een aantal jaren terug belegde mijn vrouw in Amerikaanse dollars.'' De dollar was toen dertig procent meer waard dan nu. Het werd ook een miskleun. ,,Ik schaam me diep.''

De Japanse economie trekt maar niet aan. De aandelenmarkt en de huizenmarkt liggen er troosteloos bij. Het is die verduvelde onzekerheid die beslissingen over aankopen in de weg staat, zegt de econoom. ,,Want stel dat je je baan verliest en daarmee je inkomen, een wurgende schuld is dan wel het laatste wat je om je nek wilt voelen.''

De grote faillissementen van de laatste jaren wakkerden de onzekerheid van de Japanners verder aan. Yamaichi Securities, de Hokkaido Takushoku Bank gingen op de fles. Een grote verzekeraar is net bankroet gegaan. Japanners vrezen dat het befaamde stelsel van lifetime employment, je leven lang werken bij dezelfde baas, een illusie is geworden. Zelfs employés bij grote gevestigde bedrijven kunnen hun baan kwijtraken, doordat deze ondernemingen failliet gingen. Het meest verbijstert de Japanners de passiviteit van de overheid, die grote faillissementen toestaat.

Professor Yoshino's landgenoten zijn doodsbang voor werkloosheid. Zo'n vijf procent van de arbeidsbevolking staat onvrijwillig op straat - een ongekend hoog percentage voor Japan. Het percentage zal stijgen. De verlaging van de inkomens versterkt nog eens die onzekerheid. ,,De bonussen dalen. De mensen hebben minder uit te geven en ze geven minder uit. Ze hebben minder te sparen, maar ze potten juist meer op. Omdat de onzekerheid zo groot is.''

De Japanse bedrijven en vooral de banken zijn al bijna even onzeker en bang als de particulieren. Professor Yoshino wijst op het lage investeringsniveau. Bedrijven zuchten onder hun overcapaciteit en de teruglopende verkopen. ,,Haast geen van de grote bedrijven is bereid te investeren en te innoveren. Ja, er zijn wel beginnende bedrijfjes die willen investeren. Die hebben risicokapitaal nodig.''

Ze kloppen aan bij de banken. Maar de banken nemen geen enkel risico. ,,Japanse banken zijn ontstellend voorzichtig geworden. Vooral geen fout maken, denken ze. Dit is een heel ernstige situatie. Als de investeringen jarenlang uitblijven, onder meer omdat de banken de kraan dichtdraaien, hou je geen groeipotentieel meer over. Als er nu geen investeringen worden gedaan, hebben we over vijf of tien jaar geen nieuwe producten.'' Zo verlengt deze recessie zich tot een langdurige depressie.

En de overheid? Japan, voorheen een van de weinige succesvolle economieën die centraal werden geleid, heeft weinig meer van zijn overheid te verwachten. ,,Het monetaire en fiscale beleid van de centrale overheid werken niet meer'', zegt Yoshino. Een rente van nul procent. Het haalt niets uit. ,,Geld is goedkoper dan ooit. Lenen is zeer aantrekkelijk. Maar niemand maakt er gebruik van.''

De mensen willen niet lenen. Ze consumeren minder en minder, kopen geen huizen. De bedrijven willen het goedkope geld niet, want ze zitten met een overcapaciteit. En de o, zo voorzichtige banken zitten boven op hun yens. Jan Salie is Japan Salie geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden