Review

Het onverwerkte verleden van Christa Wolf

Na de Wende werd ze schamper een 'staatsauteur' genoemd. Toch was Christa Wolf (1929) voor veel Oostduitsers een symbool van morele en politieke integriteit. Niet omdat ze de barricades op ging, want de weifelende schrijfster was allesbehalve een revolutionair, maar vooral omdat ze in haar boeken steeds op zoek was naar de waarheid. Om dezelfde reden genoot ze ook in de Bondsrepubliek aanzien. Na de eenwording kwam daar drastisch verandering in toen de Westduitse media haar zwaar begonnen te bekritiseren vanwege haar tweeslachtige rol als 'loyale dissident'.

Waren haar teksten nu 'cosmetica' of niet? Als radicaliteit de maatstaf is, ja. Per slot van rekening leverde Christa Wolf alleen systeeminterne kritiek. Daar staat tegenover dat ze nooit een geheim maakte van haar ambivalentie: Wolfs boeken waren steeds een afspiegeling van haar conflictueuze verhouding met de DDR. Ze laveerde daarbij inderdaad tussen aanpassing en verzet, tussen zwijgen en spreken, al rechtvaardigt die houding nog niet het harde oordeel dat begin jaren negentig over haar werd geveld.

Dat dit oordeel te streng was, schijnt inmiddels algemeen door te dringen. De enthousiaste ontvangst van haar nieuwe roman 'Leibhaftig' dit voorjaar, de recente uitgave van een biografie door de journalist Jörg Magenau en de toekenning van een oeuvreprijs op de Leipziger Buchmesse 21 maart j.l. zijn zekere tekenen van rehabilitatie.

Terecht is 'Leibhaftig' toegejuicht. Ongetwijfeld behoort dit Alterswerk waarin de schrijfster terugkeert naar de DDR uit de jaren tachtig, toen het verval niet meer te maskeren viel, tot één van haar beste werken. In een stijl die krachtiger, beeldender en verstilder is dan we van haar gewend zijn, vertelt Christa Wolf over een naamloze vrouw die in een Oostduits ziekenhuis ligt met buikvliesontsteking, zwevend tussen leven en dood. Operatie op operatie volgt, totdat tenslotte een peperduur medicament uit het Westen redding brengt.

Ziekte treedt in deze roman duidelijk op als een metafoor voor een verrotte samenleving. Maar het boek is meer dan een DDR parabel. Het is voor alles het imponerende verslag van een persoonlijke crisis. De hoofdpersoon, die tot de bevoorrechte klasse hoort, een onverhuld alter ego van de schrijfster, beschouwt haar ziekte als een symptoom van een langzaam vergiftigingsproces: pas als het gif naar buiten gekomen is, zal de ziekte voorbijgaan. ,,Genezing brak uit als een zware ziekte'' lezen we. Maar een genezing waarvan?

Het ziekenhuisverblijf wordt in 'Leibhaftig' een vagevuur genoemd. De hoge koortsen als gevolg van de dooretterende infectiehaard in de buik veroorzaken kwellende visioenen. De zieke suggereert dat het haar schuldige geweten is, dat hier opspeelt. Een teken aan de wand is dat ze steeds moet denken aan haar oude studievriend Urban, een opportunistische cultuurfunctionaris, die ten slotte zelfmoord pleegt, nadat hij uit zijn functie is gezet. Urban is de morele tegenpool van de vrouw, al is ze lang met hem dezelfde ideologische weg gegaan. Onmiskenbaar is de kloof tussen hen symbolisch voor de kloof tussen Wolf en het politieke establishment in de jaren zeventig en tachtig, toen het vroegere verbond, het geloof in een rechtvaardige samenleving, langzaam verviel.

Met het verhaal over deze crisis keert Wolf terug naar het thema van 'Was bleibt', de autobiografische novelle uit 1990. Daarin legt ze rekenschap af van haar falen als auteur met een politieke missie. De hoofdpersoon van 'Was bleibt', een gearriveerde schrijfster, beseft na een langdurige crisis dat niets haar nog verbindt met de politieke elite. Hoezeer ze al gecorrumpeerd is, komt aan het licht tijdens het bezoek van een jonge schrijfster, die onverbloemd de waarheid schrijft over de DDR. Deze novelle raakt aan een oud thema in Wolfs' oeuvre, namelijk haar verlangen naar een andere, oprechte taal.

Maar Wolf gaat in 'Leibhaftig' verder in haar zelf-analyse dan in 'Was bleibt', doordat ze stilstaat bij haar eigen jeugdherinneringen aan het Derde Rijk en de oorlog - herinneringen die veel verklaren van haar latere ideologische keuze. De zieke hoofdpersoon in 'Leibhaftig' wordt gekweld door koortsdromen waarin ze tochten maakt door het betonnen doolhof van bunkers en bergingen onder haar Berlijnse woning: ze hoort dreunende jachtvliegtuigen, leest graffiti van Russische soldaten op een muur en ziet tante Lisbeth in een verboden omhelzing met haar joodse minnaar.

Soms zweeft ze in haar dromen boven de stad in het gezelschap van haar anesthesiste, die haar net als de mythische Persephone, vrouw van de god van de onderwereld, uit het Dodenrijk terugbrengt naar het leven. Over deze prachtige, maar moeilijk te interpreteren Hadesvisioenen schrijft Wolf: ,,We zijn ermee geïndoctrineerd dat alles betekenis krijgt als het als een verhaal verteld wordt, dat het daardoor zijn betekenis bewijst.''

In de roman zelf vormen deze herinneringen 'zwarte gaten', als passages die zich aan een directe interpretatie onttrekken. Het zijn niet toevallig dezelfde beelden die Wolf beschreef in onder meer de roman 'Kindheitsmuster'(1976) over haar jeugd tijdens het Derde Rijk en de vertelling 'Blickwechsel' (1970) over de vlucht als vijftienjarige voor het Sovjetleger uit in 1945. Over het Derde Rijk en de vlucht als een ingrijpende breuk in haar leven merkte Wolf in 1966 op: ,,De tijd zal uiteenvallen in een 'daarvoor' en een 'daarna'; niemand moet denken dat deze breuk ooit geheeld kan worden.''

Wie zoekt naar een verklaring voor Wolfs loyaliteit aan de DDR, kan eigenlijk niet om de traumatische impact heen die de oorlog en het verlies van de Heimat hadden.

Het is daarom onbevredigend dat er in de onlangs gepubliceerde Christa Wolf biografie van Jörg Magenau alleen oppervlakkig wordt ingegaan op de relatie tussen het nationaal-socialistische verleden en de keuze voor de DDR. Dit is een gemiste kans, zeker gezien Magenau's ambitie om een 'politieke biografie' te schrijven, zoals in het voorwoord staat. In elk geval had deze biografie die weliswaar prettig leesbaar is, maar geen duidelijke visie op leven en werk biedt, daarmee aan inhoud kunnen winnen. In het boek van Wolf's oudste dochter, 'Versuch, mir und anderen die ostdeutsche Moral zu erklüren' (1995), lezen we immers dat het anti-fascisme een cruciale rol speelde in het leven van haar moeder. Voor de jonge Wolf was de BRD van de jaren vijftig, waarin oude nazi's als Globke overheidsposten bekleedden, geen reëel alternatief. Na de ervaringen met het fascisme moest het socialisme gerealiseerd worden -en liever vandaag dan morgen. In die geest engageerde Christa Wolf zich, samen met haar man Gerhard, na haar studie Germanistiek al vroeg voor de nieuwe Heimat, onder andere als critica, redactrice en lid van de Schrijversbond. Maar halverwege de jaren zestig sloegen bij de kandidate voor het Centraal Comittee van de partij de twijfels toe. Die kregen hun beslag in onder meer het omstreden 'Nachdenken uber Christa T.' (1968) waarover Marcel Reich-Ranicki schreef: ,,Men (de generatie van Wolf) wilde de revolutie ontketenen maar in plaats daarvan kwam de mufheid van de DDR.''

Vanaf die tijd bewandelde Wolf een weg die met steeds grotere crises en conflicten gepaard ging. In de jaren zeventig en tachtig leidde dat tot het gevoel dat ze haar tweede Heimat verloren had. Wolfs bewustwording in deze jaren van doorwoekerend stalinisme en totalitaire denkwijzen, maakte haar steeds kritischer tegenover de DDR. Maar ook tegenover haar eigen dogmatisme uit de jaren vijftig en vroege jaren zestig, haar snelle wisseling van de ene ideologie na de andere na de oorlog en haar gebrek aan verzet tegen de oude garde van anti-fascisten. 'Leibhaftig' laat zien dat dit proces in zekere zin nooit is beëindigd; we kunnen het boek zien als een persoonlijke dubbele Vergangenheitsbewaltigung, als een exploratie van de herinnering aan een leven in niet een, maar twee opeenvolgende dictaturen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden