Het onverklaarbare verklaren

Filmmaker John Appel portretteerde mensen die de aanslagen van Anders Breivik in Oslo en op het eiland Utoya hebben overleefd of daarbij een naaste verloren. 'Wrong Time Wrong Place' opent de 25ste editie van het Idfa.

Filmmaker John Appel, die eerder met 'André Hazes: Zij Gelooft in Mij' een alom gekoesterde hit had, en met 'The Player' een persoonlijke film over zijn gokverslaafde vader maakte, is gefascineerd door toeval en noodlot. Voor zijn nieuwste film sprak hij met mensen die de moordaanslagen in 2011 in Oslo en op het eilandje Utoya hebben overleefd of daarbij een naaste verloren. Hadden ze geluk of juist pech, speelde lotsbestemming een rol? Het vijfentwintigste Idfa opent morgen met 'Wrong Time Wrong Place'. John Appel over toeval, rouw en vijfentwintig jaar documentaires maken.

De mensen in de film hebben verschillende nationaliteiten. Hoe heeft u ze bij elkaar gekregen?
"De jonge Noor die de schietpartij heeft overleefd, had ik snel gevonden. Hij vertelde over het groepje dat zich destijds in een toilet heeft verstopt, onder wie een zwangere Oegandese. Deze Ritah leek eerst onvindbaar, ze was teruggegaan naar Oeganda en de tussenpersonen hielden mij op afstand. Later begreep ik waarom: ze is politica, werd bedreigd en was gevlucht. Toen bleek ze in een asielzoekerscentrum in Goes te zitten en ze wilde wel met me te praten. Ik heb haar meteen gefilmd, de volgende dag is haar baby geboren.

"De Georgische ouders die hun dochter Tamta hebben verloren, waren eerst argwanend, ze hadden al heel wat snelle reporters over de vloer gehad. Toen ik eenmaal bij ze binnen was geweest en ze mij als buitenlandse gast met hapjes en drankjes hadden ontvangen, ging het makkelijk.

"Bijzonder is de oudere Noor Harald. Hij vertelt dat hij juist zijn zoon had verloren bij een basejumpongeluk. Dat verdriet lijkt hem een soort onschendbaarheid te geven. Hij redeneert: ik heb het ergst denkbare meegemaakt, als ik voorzichtig leef dan ben ik voorlopig veilig voor ander onheil. Totdat de bom in zijn kantoorgebouw afgaat.

"Hij dacht zijn portie ongeluk te hebben gehad, maar het lot trekt zich daar niks van aan. Ik denk dat hij meer afstand heeft tot het gebeurde dan de anderen, door wat hij daarvoor had meegemaakt. De dood van zijn zoon overschaduwt als het ware '22/7'. Sterker, het is bijna een soort mentale opkikker geweest: hij heeft zich niet kapot laten maken."

Hebben zulke verhalen uw eigen ideeën over lot en toeval beïnvloed?
"Nee, ik ben er niet banger of voorzichtiger door geworden. Harald was voorzichtig, het heeft hem niet geholpen. Basejumping is een heel gevaarlijke sport, maar Harald weet dat zijn zoon deed wat hij het liefst deed toen hij stierf: zweven als een vogel, 250 kilometer per uur. Aan het einde van de film vertelt een andere basejumper dat hij was doodgegaan als hij op die fatale dag naar zijn werk was gegaan. In plaats daarvan was hij gaan basejumpen, heel wat risicovoller dan op kantoor zitten, zou je zeggen. Ik geloof dat je gewoon moet doen wat je wilt doen. En uitkijken bij oversteken natuurlijk.

"Fascinerend is dat mensen achteraf proberen voorbodes van ongeluk te zien, en onheil te verklaren. Iemand omschrijft de Georgische Tamta als gelukkig, zo levenslustig dat ze misschien wel 'wist' dat het haar laatste dag was. Tamta's moeder meende daarentegen bij het afscheid juist droefenis in haar dochters ogen te zien.

"Tja, die wat-als verhalen, alles is speculatie. Het zoeken naar verklaringen voor het onverklaarbare, daar was ik op uit. De vriendin van Tamta, die met haar op Utoya was en het wél heeft overleefd, is ervan overtuigd dat als ze niet twee minuten van elkaar gescheiden waren geweest, ze samen de goede kant op waren gerend.

"Maar wie weet waren ze samen naar het water gegaan en had zij moeten kiezen: ga ik zwemmend ontkomen of blijf ik bij mijn vriendin? Tamta kon niet zwemmen, dat is haar fataal geworden.

"Tamta's moeder vond in een boek uit zeshonderdzoveel een voorspelling, ze weet zeker dat die tekst op de dood van haar dochter slaat. Maar dat boek heeft ze pas achteraf gelezen. Zo wil ze het ongeluk verklaren, als iets wat buiten haar macht ligt. Een lotsbestemming is makkelijker te accepteren dan het idee dat Tamta misschien was gered als ze had kunnen zwemmen. Een kind leren zwemmen is een ouderlijke verantwoordelijkheid, daar ligt een enorm zelfverwijt."

Bepaalt culturele achtergrond hoe mensen met gebeurtenissen als deze omgaan?
"Ja, zeker. Ritah, opgegroeid in de sloppenwijken van Kampala, is vaker met dood en geweld geconfronteerd. Ze heeft op jonge leeftijd haar ouders verloren, is zelf bedreigd. Haar heb ik geen enkele keer kwaad gezien, in tegenstelling tot Tamta's vader, die vastzit in woede. De Noren waren juist heel introvert: alle emoties zitten onder de huid."

Dit is het vijfentwintigste jaar voor het Idfa. Zijn documentaires in die tijd veel veranderd?
"Zelf maak ik ook vijfentwintig jaar films! Ja, er is steeds meer aandacht gekomen voor de auteursdocumentaire, films met een persoonlijke handtekening. Ooit had je alleen Bert Haanstra en Johan van der Keuken, dat is nu een veel grotere groep mensen.

"Het publiek is veranderd. De wereld is groter geworden en documentaires bieden een manier om naar die wereld te kijken. Documentaires zijn dichter bij fictie komen te liggen: het gaat niet zozeer om de feiten - die kun je ook op internet vinden - maar om het verhaal. Mijn film heeft een klassieke speelfilmopbouw, met een raamvertelling en verschillende personages die in een climax bij elkaar komen.

"Dit is de eerste film die ik digitaal heb gedraaid. Ik ben van de filmgeneratie, gewend te werken met dure rolletjes film die na tien minuten op zijn. Dat betekent: goed weten wat je wilt. Voor 'André Hazes' had ik iets meer dan tien uur filmmateriaal. Ik heb hem bijna een jaar gevolgd, maar heel vaak de camera niet aangezet. Tien uur, tegenwoordig draaien sommigen dat op een dag! Dit keer heb ik de camera langer laten lopen dan vroeger, maar ik ben niet met bergen materiaal thuisgekomen. Ik ben een man van de beperking."

Nog even over de titel. Wrong time wrong place, het klinkt een beetje als: vette pech.
"Zo is het niet bedoeld. Eerder letterlijk: het zijn plaats en tijdstip die bepalende wendingen aan je leven geven. Sommige mensen in de film waren op het juiste moment op de juiste plek."

'Wrong Time Wrong Place' beleeft tijdens de Idfa openingsavond z'n wereldpremière en is op datzelfde moment in 25 bioscopen in Nederland te zien.

25 jaar Idfa
Het 25ste Idfa (14-25 november) kijkt terug op 25 jaar documentaire, en vertoont retrospectieven rond eregast Victor Kossakovsky, en de Nederlandse Petra en Peter Lataster. Het filmende echtpaar heeft een nieuwe film, 'Wij', samengesteld uit found footage uit het archief van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Het themaprogramma 'Why Poverty?' staat met acht documentaires stil bij armoede. De Nederlandse 'Poor Us' illustreert met fraaie animaties armoede vanaf het begin der mensheid. Michael Apted voegt een nieuwe aflevering toe aan zijn sociale filmstudie die ooit met '7 Up' begon: de Britten die hij volgt zijn nu 56.www.idfa.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden