Column

Het ontwikkelingssucces bereidt zijn eigen tragedie voor

"Armoede en apathie gaan hand in hand. Pas wanneer een vervulder leven voorstelbaar wordt, raken mensen in beweging."Beeld thinkstock

Afgelopen zaterdag schreef Stevo Akkerman zijn laatste column op de buitenlandpagina van deze krant. Ik zal die stukken missen. Ze waren altijd prikkelend, goed geïnformeerd en afgewogen in hun oordeel. Dat gold ook voor Akkermans afscheidscolumn. Met een brede blik overzag hij erin het huidige tijdsgewricht, 'the best of times, the worst of times.'

Aan de ene kant lijken chaos en geweld alleen maar toe te nemen en is het de vraag welke lont het eerste in welk kruitvat zal worden gestoken, aldus Akkerman. Aan de andere kant beweegt de mensheid ten goede. 'De jihadisten verliezen de discussie,' zo citeert hij de Britse arts en moslima Qanta Ahmed, die in Pakistan en Saoedi-Arabië werkte. Zelfs Ayaan Hirsi Ali, zo kun je eraan toevoegen, gelooft inmiddels dat de Islam geen noodlotsweg is naar een steeds groter onheil.

En misschien nog wel belangrijker: de schrijnendste armoede in de wereld is op zijn retour. Leefde vijfendertig jaar geleden nog 43 procent van de wereldbevolking in de meest behoeftige omstandigheden, nu is dat cijfer gedaald tot 17, zo constateert Akkerman. In een eeuw tijd verdubbelde de mondiale levensverwachting, en meer dan dat: van 32 naar 70 jaar. Het een zal niet los staan van het ander.

De weg naar vredige welvaart
Ik verheug me daar mèt hem van harte over. Maar tegelijk vraag ik me af of die cijfers zijn optimisme, hoe gematigd ook, wettigen. Het is verleidelijk te denken dat betere leefomstandigheden leiden tot een vreedzamer bestaan. Op de lange termijn is dat waarschijnlijk ook zo. Maar wat gebeurt er voordat het zover is? Is de weg naar de vredige welvaart zelf ook vredig?

Ik vrees dat de geschiedenis ons danig ontnuchtert. Mensen komen maar zelden gewelddadig in opstand wanneer zij in absolute behoeftigheid leven. Ze hebben er de energie en misschien niet eens de denkkracht voor. Armoede en apathie gaan hand in hand. Pas wanneer een vervulder leven voorstelbaar wordt, raken mensen in beweging.

Preciezer gezegd: wanneer zij beseffen dat een menswaardig bestaan hen ook toekomt. Dat zij geen verworpenen der aarde zijn wier ellende hun natuurlijke en gerechtvaardigde bestemming is. Dan kan het plotseling snel gaan en is de revolutie geboren. Geweldloos verloopt die zelden, met hoeveel verstandige praat de leiders en ideologen ervan haar ook bestoken. De gebeurtenissen hebben hun eigen dynamiek. Nieuwe sociale en economische verhoudingen worden veelal geboren onder heftige weeën.

Ironisch
Dat maakt de cijfers van Stevo Akkerman wrang ironisch. Het goede dat zij belichamen sleept maar al te gemakkelijk precies dát kwaad met zich mee waarmee hij het wil contrasteren. Neem de 'Arabische Lente'. Niet alleen de roep om meer vrijheid was daarin het resultaat een voorzichtige verbetering in de levensomstandigheden, maar ook de verkramping die erop volgde - met inbegrip van de Islamitische Staat.

Nieuw is dat niet. Ook de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger in het revolutionaire Frankrijk werd bijna onmiddellijk gevolgd door de eerste Terreur die in de geschiedenis zo genoemd werd.

Niet alleen binnen zich ontwikkelende landen maar ook daarbuiten beloven deze cijfers een fikse chaos. Want een twee keer zo lange levensverwachting betekent ook twee keer zoveel eten; almaar minder armoede betekent steeds meer vraag naar goederen en, als het even kan, een beetje luxe.

Noodlot
Dat kun je - met goede redenen - mondiale gerechtigheid noemen, maar daarmee is het probleem niet weg. Want reken maar niet dat de hebbers bereid zijn heel véél af te staan aan wie nog niet hebben. Met betere landbouw- en productietechnieken kom je op den duur een eind, maar niet ver genoeg en waarschijnlijk ook niet op tijd. Kijk naar de manier waarop China nu de wereld afgraast op zoek naar grondstoffen.

Zo bereidt het doorbrekende ontwikkelingssucces zijn eigen tragedie voor, in de volle zin van het woord: iets goeds dat tegelijk iets kwaads behelst. Dat noodlot af te wenden vergt veel wijsheid: religie en filosofie, schrijft Stevo Akkerman. Ook ik dwing mijzelf tot zijn optimisme - eenvoudigweg omdat wanhoop bij voorbaat de handdoek in de ring gooit.

'Sisyfusarbeid' noemde Albert Camus die strijd voor het onhaalbare waaraan we niettemin niet kunnen verzaken. Zorgen voor een waardig leven voor iedereen is niet minder dan een collectieve mensenplicht. Terecht verheugen we ons dus over Akkermans hoopvolle cijfers - waarin tegelijk het grootste gevaar op zijn kansen loert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden