Het onschendbare kind

Over besnijdenis van jongens mogen we debatteren zonder van antisemitisme of islamofobie te worden beticht. In een democratie mag je namelijk alles ter discussie stellen.

Het debat over besnijdenis is niet zozeer een discussie tussen pleitbezorgers en bestrijders van het ritueel, maar vooral een botsing tussen voor- en tegenstanders van het debat zelf. Alleen al het feit dat dit debat gevoerd wordt, ergert de tegenstanders. Het ter discussie stellen van besnijdenis is volgens hen al een uiting van antisemitisme of islamofobie.

Dit is ook het eerste debat waarin Joden, moslims en antimulticulturalisten samen verbeten de barricaden opgaan. Schrijvers die net nog mensen de mantel hebben uitgeveegd omdat ze in hun verdraagzaamheid het gevaar van islamisme onderschat zouden hebben, beschuldigen nu iedereen die de archaïsche besnijdenis een verminking noemt van antisemitisme dat zou voortkomen uit een 'verlichtingscultus'.

Dat de Verlichting op tegenwerpingen stuit, is niet nieuw. Verlichting is een proces waarin de rede zichzelf voortdurend scherpt. Dat doet ze met melancholie en met humor, ze kent zichzelf en verbindt dat ongemakkelijke besef met de deugd van de zelfspot.

De conservatieve politiek wetenschapper Matthias Küntzel heeft aangetoond hoe nauw het thema 'besnijdenis' met antisemitische motieven samenhangt. Het zou verbazen als dat niet zo was. De reacties op het thema maken duidelijk dat het aan het diepste raakt. Maar als je daaruit afleidt dat het debat op zichzelf al antisemitisch is, dan maak je je schuldig aan een polemische overdrijving van het type 'Voltaire was antisemiet, dus de Verlichting deugt niet'.

Terecht schrijft Küntzel over Joden dat ze zich niet uitgerekend door Duitsers willen laten voorschrijven hoe ze moeten leven. Maar ook dat maakt een discussie over een onderwerp dat ook Joods is, niet per se antisemitisch - je moet over elkaar kunnen praten. Dat doet soms pijn, maar het verheldert de verschillende standpunten.

Het is ook geen 'Duits' debat; deze discussie wordt internationaal gevoerd en al jarenlang. Artsenorganisaties over de hele wereld hebben zich tegen besnijdenis uitgesproken.

Wat ik aanvankelijk onvoldoende besefte, is dat veel Joden besnijdenis als een wezenlijk onderdeel van hun identiteit beschouwen. Daar past geen verbod bij. Maar Joodse voorlieden brachten in het debat over besnijdenis meteen het zwaarste geschut in stelling: het Holocaust-argument. Dat kan ik niet volgen. Want er zit geen een-op-eenverbinding tussen Holocaust en besnijdenis, en bovendien raakt het debat over besnijdenis ook moslims.

Daarom ook wantrouw ik de overhaaste instemming van het Duitse parlement met een wet die besnijdenis toelaat. Dat gebeurde met een meerderheid die je vroeger, in het reëel bestaande socialisme, vond voor wetten tegen de godsdienst. Alleen de Linkspartei, die zich kort tevoren nog achter Turkse sympathisanten van Hamas opstelde, was tegen. Dat is idioot! Een even grote meerderheid was er in het parlement alleen toen het een volkenrechtelijk legitieme actie van Israël voor de kust van Gaza afkeurde. De vrees om voor antisemiet versleten te worden is de keerzijde van een onbeschaamd antizionisme.

Küntzel haalt een Joodse pedagoog aan die schreef "dat de meeste seculiere, of op zijn minst niet-religieus levende Joden hun zonen hebben laten besnijden". Dat is een "uitdrukking van de Joodse overlevingsdrang na de Shoah en zodoende voor veel ouders een morele verplichting".

Een ander geluid komt uit Israël, waar de schrijfster Ayelet Bani schreef dat het nog maar de vraag is 'of de Joodse identiteit alleen maar via de besnijdenis van jongens valt door te geven'. "Die stelling is niet onomstreden, er wordt over gedebatteerd en de situatie kan op de lange duur veranderen en ik moet toegeven: ik behoor tot de Israëliërs die zo'n verandering erg zouden toejuichen."

Wat is er mis met dit debat? Wat is er mis mee als niet-Joden (en niet-moslims) met respect dit debat voeren? De meerderheid in onze maatschappij is door de uitspraak van de Keulse rechter (zie kader, pag. 10) er hoe dan ook toe gedwongen dit debat te voeren.

Om dan meteen met het Holocaust-argument aan te komen, is een vorm van intimidatie, die wellicht voortkomt uit eigen onzekerheid. Mij is niet opgevallen dat de toon van het debat - een paar kleine uitzonderingen daargelaten - erg antisemitisch is.

Die onzekerheid vloeit voort uit de bijna onoplosbare botsing van beginselen. Niemand bestrijdt het recht van het kind op lichamelijke integriteit. Dat wringt met de vanzelfsprekende wens van Joden en moslims om hun leven volgens hun godsdienst in te richten. Zo staat het individu tegenover de groepering. Verdient het groepsrecht nadere uitwerking, of moet het individuele recht worden versterkt? En dan nog, als je, zoals ik, aarzelend kiest voor het individu, blijft de vaststelling dat principiële vragen eigenlijk alleen maar met ja of nee te beantwoorden zijn, terwijl het in de praktijk beter is om pragmatisch te handelen. Waarschijnlijk is het net zo fout om besnijdenis te verbieden als om in de wet te verankeren dat bij wijze van uitzondering lichamelijke verminking om religieuze redenen is toegestaan.

De Britse neurobioloog en wetenschapsfilosoof Kenan Malik heeft in een kleine catechismus de uiteenlopende posities samengevat. "Wat iemands overtuiging ook is - seculier of religieus -, hij moet de vrijheid hebben om naar die overtuiging te handelen, zolang dat niemand lichamelijke schade toebrengt zonder diens toestemming en zonder dat het inbreuk maakt op de persoonlijke rechten in de publieke sfeer."

Maar besnijdenis betekent nu eenmaal een lichamelijke ingreep. Zonder daar op in te gaan, waarschuwt Malik wel voor Prinzipienreiterei, die in onverdraagzaamheid kan ontaarden: "Hier is een pragmatische houding de beste manier om je aan je principes te houden." Dat klinkt mooi, maar het kan niet verdoezelen dat in het besnijdenisdebat nog niemand zo'n uitweg uit het dilemma heeft gevonden.

Daarom kan het antwoord voorlopig alleen in het debat zelf liggen. Voor bangmakerij moeten we niet wijken; het is misschien wel een kenmerk van religieuze vragen dat ze aanvankelijk vaak niet gesteld mogen worden.

Wie vraagt of God bestaat, bedreigt immers al het gezag van de priesters. Juist door rituelen als de doop (die tenminste geen verminking behelst), de besnijdenis of zelfs de vrouwelijke genitale verminking proberen priesters religie tot tweede natuur van de enkeling te maken. Dat individu moet ervan worden doordrongen dat het hierbij gaat om iets dat aan het denken voorafgaat en waarover niet valt te onderhandelen.

Dat je de kerk ook kunt verlaten, hebben de priesters niet zelf verzonnen. Ook daarom is het beter om het individu de genoemde rituelen pas op volwassen leeftijd, in volle keuzevrijheid, te laten ondergaan.

Ik vind dat het debat zo tastbaar mogelijk moet worden, bij het pornografische af. De meeste Joden en moslims zijn natuurlijk niet blijvend getraumatiseerd doordat ze besneden zijn. Er zijn ergere dingen, gelukkig. Maar toch is besnijden geen kleinigheid, dat blijkt wel uit de akelige verhalen die de Iraakse balling Najem Wali daarover verteld heeft. Hij is erdoor beschadigd. Of uit een vraaggesprek met Ali Utlu, een homoactivist van de Piratenpartij die zich beklaagt over zijn besnijdenis, omdat die hem seksueel belemmert. Orale seks is een ellende, voor hemzelf en zijn partner. Zelfbevrediging lukt soms ook niet goed.

Het was niet op hygiënische gronden, maar uit morele afkeer van masturbatie dat in puriteins Amerika tot diep in de 20ste eeuw veel besnijdenis voorkwam. Tot op de huidige dag is de helft van de mannen daar besneden.

Volgens critici - medici, psychologen - kan besnijdenis in meerdere of mindere mate lichamelijke en psychische complicaties teweegbrengen. Maar er zijn ook gerenommeerde pleitbezorgers van besnijdenis, die die ingreep juist op medische gronden verdedigen, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie - besnijdenis dringt volgens onderzoeken het aantal hiv-besmettingen duidelijk terug. Waarop dan weer de reactie van andere artsenorganisaties volgt: de Verenigde Staten hebben van alle westerse landen het hoogste percentage aidspatiënten. Nog beter dan besnijdenis zou het misschien zijn als de katholieke kerk haar houding ten aanzien van condooms zou veranderen.

Dit is zo ongeveer de stand van het actuele debat. Mij maakt dat eerder tot tegenstander van besnijdenis.

Zeker, ook de modernste samenleving heeft achterhaalde gebruiken en archaïsche fenomenen nodig. Ze zijn het fundament van haar cultuur. De opinieleiders die zich tegen de Verlichting uitspreken, worden niet moe dat te verdedigen. Net nog prezen ze het idee dat een lerares in boerka voor de klas stond, nu maken ze het debat over een 'stukje huid' belachelijk. Al deze Verlichtingscritici, van links tot rechts, zijn zelfverklaarde martelaren van de 'rabiaat godsdienstvijandige tijdgeest' die door het internet over ons zou zijn gekomen.

Andere opinieleiders waarschuwen al voor de xenofobe gevolgen die de afkeer van godsdienst heeft. Daarbij doen ze zichzelf beter voor dan ze zijn; dezelfde krantenbazen die het gevaar van islamisme als overdreven afdeden, durfden het niet aan om de Deense Mohammed-cartoons te plaatsen.

Dit illustreert haarfijn het voorbehoud bij religie. Men wil van twee walletjes eten: een paartje dat in de kerk trouwt en onder daverend orgelspel 'tot de dood ons scheidt' uitspreekt, maar stiekem blij is dat de staat in geval van nood ook minder rigoureuze mogelijkheden tot scheiden biedt. De bisschop die zich ferm tegen abortus uitspreekt - maar niet als het om zijn huishoudster gaat. De operanicht in z'n zijden jasje die geniet van al het schone van het katholicisme, die lekker rilt bij alles wat die kerk verboden heeft, maar ondertussen voluit profiteert van wat het langharig tuig uit 1968 aan rechten voor homo's heeft bevochten. Protestantse eliteleraren die de pedagogische eros roemen, maar daarmee seks met hun leerlingen bedoelen. Een islamitische geestelijke die de democratische weg bewandelt om uiteindelijk de sharia in te voeren.

Ze parasiteren allemaal op de Verlichting.

Vanuit hun morele ivoren toren, die ze zo beklimmen, ondergraven ze het secularisme.

Dat secularisme maakt ironisch genoeg hun vrijheid van meningsuiting en ook hun vrijheid van godsdienst mogelijk.

Volgens de katholieke filosoof Robert Spaemann is het secularisme de zoveelste doctrine die thuishoort in de schappen van de religieuze supermarkt. Maar dat ziet Spaemann verkeerd: secularisme is het enige raamwerk dat het samenleven van verschillende doctrines mogelijk maakt. Het secularisme hangt zelf helemaal geen waarheden aan, maar relativeert juist alles. Je kunt het secularisme ook zien als voorwaarde voor ware vroomheid, omdat het de dwang uit de religie verdrijft.

Hun angst voor de 'rabiaat godsdienstvijandige tijdgeest' maakt de gedogers en de toleranten blind voor wat er echt aan de hand is. Het zijn niet duistere secularisten die ons bedreigen, maar onredelijke eisen van gelovigen - en zij krijgen almaar meer ruimte.

Een paar recente berichten. Timboektoe is gevallen onder islamistische druk, de eerste stelletjes zijn volgens Amnesty al gestenigd. In Tunesië schaffen de zegenrijke revolutionairen van de Arabische Lente het principe van seksegelijkheid af en vervangen haar door 'de complementariteit van man en vrouw'. De Russische rechter legt de leden van de band Pussy Riot twee jaar cel op vanwege een ludieke actie in een kerk. De aartsconservatieve schrijver Martin Mosebach vindt doodsbedreigingen tegen collega's prima - als die collega's ongelovig zijn. De Verenigde Staten danken God op hun blote knieën dat de Republikeinse presidentskandidaat lid is van een bizarre sekte - anders zou de evangelicale Tea Party, die nog veel krankjoremer is, daar aan de macht komen. Zelfs in het laïcistische Frankrijk puilen de vrieshuizen uit van het halalvlees, afkomstig van dieren bij wie de keel is doorgesneden terwijl ze bij bewustzijn waren, maar die zich getroost mogen weten dat op het fatale moment hun kop richting Mekka wees.

Ja, het jodendom hoort bij Duitsland, zoals ook de islam daar thuishoort. Christenen, Joden en moslims dienen zonder vrees hun godsdienst te kunnen beleven.

En ze moeten aanvaarden dat er in een democratie geen vragen bestaan die je niet mag stellen.

Ophef door Keulse rechter

Mag een arts jongetjes op godsdienstige gronden besnijden? In Duitsland speelde de vraag deze zomer op toen een jongetje problemen kreeg na de ingreep. De rechter in Keulen sprak de islamitische arts vrij omdat onduidelijk is wat mag en niet mag als het gaat om besnijdenis. Maar de rechter voegde eraan toe dat religieuze besnijdenis mishandeling is, waarvoor het feit dat de ouders erom vragen geen rechtvaardiging is, omdat de ingreep niet in het belang van het kind is. Het recht op lichamelijke integriteit van het kind weegt zwaarder dan het recht van de ouders om de opvoeding te bepalen en hun godsdienst te beleven, zei het Keulse Landgericht.

Bondskanselier Angela Merkel haastte zich te zeggen dat besnijdenissen konden doorgaan. Ze kreeg prompt een brief van 600 artsen en juristen die meenden dat 'godsdienstvrijheid geen vrijbrief voor geweld' is.

De Noorse kinderombudsman, zelf kinderarts, vindt dat moslims en Joden een symbolische vervanging moeten zoeken voor het ritueel - want hun kinderen verdienen dezelfde bescherming als alle andere kinderen. De woordvoerder van de Joodse gemeenschap reageerde onthutst: "We kunnen niet wonen in een land waar besnijdenis verboden is." In Noorwegen is al een parlementaire meerderheid voor een besnijdenisverbod. In Denemarken is eveneens veel steun voor een verbod op besnijdenissen. Ook in Zwitserland en Oostenrijk gaan stemmen op voor een verbod. Twee Zwitserse ziekenhuizen en één in Oostenrijk staakten de rituele praktijk al om de 'ethische en juridische balans' op te maken. Wat Joodse critici deed opmerken dat de antisemitische propaganda uit nazitijd herleefde.

In Nederland woedt het besnijdenisdebat al jaren. Toenmalig minister van volksgezondheid Els Borst wilde uit veiligheidsoverwegingen besnijdenissen in het ziekenfondspakket opnemen. De artsenorganisatie KNMG verklaarde twee jaar geleden het ritueel te beschouwen als een ernstige schending van de rechten van het kind en nog riskant ook. Zij pleitte voor een 'ontmoediging' van 'niet-therapeutische circumcisie bij minderjarigen'. Een verbod wilde ze niet. want dan was er helemaal geen greep meer op.

Joden en moslims verzetten zich er krachtig tegen. "In de samenleving zie je de tolerantie voor religie afnemen", oordeelde rabbijn Lody van de Kamp, die daarbij ook wees op de protesten tegen de rituele slacht.

Deze week betoogde cardioloog Ron van der Wieken, voorzitter van de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam, in deze krant dat de inbreuk op de fysiekie integriteit van het kind mogelijk moest blijven vanwege de geloofsvrijheid van diens ouders. Van der Wieken ergerde zich aan de KNMG die 'heel selectief' van besnijdenis een 'halszaak' maakt, terwijl er wel ernstiger inbreuken op de fysieke integriteit zijn. Hij ziet dat als toegeven aan 'botte en ongevoelige maatschappelijke tendensen'. Voormalig Trouw-medewerker Yoram Stein ontwaarde achter het fenomeen de invloed van 'nieuwe atheïsten' als de Verlichtingsdenker Richard Dawkins. Op de golven van de religiekritiek, die volgde op de aanslagen van 9/11 in de VS, spreiden zij hun antireligieuze program met succes ten toon.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden