Het onopvallende succes van Canada

De Canadese premier Justin Trudeau arriveert op de vergaderlocatie tijdens de eerste dag van de G7.Beeld afp

De metrowagons van de gele lijn in Toronto zijn vrijwel leeg. Toch klinkt met regelmaat uit de luidsprekers een mannenstem: "Sta op voor iemand met een handicap. Wees vriendelijk en attent." Hoeveel landen manen hun burgers om vriendelijk te zijn? In de trein van Toronto naar Ottawa roept een conducteur met Indiaas accent om dat er bij aankomst hulp beschikbaar zal zijn, en bij bushaltes vormen passagiers een keurige rij. Reizen in Canada is baden in vriendelijkheid.

Canada is als elfde economie ter wereld lid van de G7, en met slechts 35 miljoen inwoners dankzij enorme olievelden een economische grootmacht. Waarom weet de wereld dan zo weinig van het uitgestrekte land? Frans de Bruyn, specialist literaire geschiedenis aan de Universiteit van Ottawa, is voor zijn sabbatical veel in Londen. "Zelfs daar weten ze verrassend weinig over Canada", zegt hij. "Je hoort er meer over Australië", klinkt het bijna sip.

Van de Canadezen zijn er zo'n 1,5 miljoen van Nederlandse komaf, onder wie hoogleraar De Bruyn zelf. Zijn ouders heetten Oukje en IJsbrand, hij leest en spreekt nog wel Nederlands, maar schrijft in het Engels. De onbekendheid van Canada wijt De Bruyn deels aan de geografische ligging, vlak naast de grote broer VS, waar het ook nog eens op lijkt. "De VS zijn als een enorme berg, waar buitenlanders niet overheen kunnen kijken", denkt hij. "En we doen rustig ons ding, dat is voor media ook niet zo interessant."

Identiteit
Wat ook bijdraagt aan de beeldvorming is dat de Canadese identiteit zelfs voor Canadezen niet helder is. Het land is geografisch en etnisch heel divers. Will Ferguson schrijft komische boeken over de Canadese aard. 'Wij hebben niet eens een belangrijkste stad, zoals Londen of Parijs', betoogt hij tot woede van de inwoners van Toronto. Bij een wedstrijd in de beste beeldspraak voor Canada won ooit de volgende slagzin: 'Zo Canadees als mogelijk, onder de omstandigheden'.

Hoe Canada het beste omschrijven, vraagt ook bestsellerauteur Ferguson zich af. Hij voelt daarbij nog het meest voor karakteriseringen van Portugese ontdekkingsreizigers, zoals: 'Heel koud, met bomen' of 'Verschrikkelijk, met sneeuw'.

Canadezen zijn niet Engels, ze zijn niet Frans, ze zijn van alles wat. De Bruyn: "Er is een behoorlijke inheemse groep, en er zijn talloze nieuwkomers." Van de vijf miljoen inwoners van Toronto is minder dan de helft in Canada geboren. "Wie wij zijn, blijft zich mede daardoor ontwikkelen. Neem onze universiteit, die is tweetalig. Waar vind je dat? De weerslag is dat er geen gevoel van nationaal zelfvertrouwen is, zoals de Amerikanen in ruime mate hebben."

Britse erfenis
De geschiedenis van Canada is ook veel vredelievender verlopen dan in de VS, waar de onafhankelijkheidsverklaring in 1776 formeel alle banden met Engeland doorsneed en een oorlog inluidde. Canada bleef lang een serie Britse kolonies. Het werd pas in 1931 politiek onafhankelijk, en dat gebeurde nota bene in het Britse Lagerhuis. In 1982 tekende het Britse parlement een Grondwetswijziging die Canada formeel op eigen benen zette. "En nog steeds hebben wij een Britse koningin, die staat ook op ons geld en onze postzegels", aldus De Bruyn. Geweld en een agressieve opstelling zijn in de VS gebruikelijk. "Wij verbergen dat, dat is onze Britse erfenis."

Claire Turenne-Sjolander, hoogleraar politicologie aan dezelfde Universiteit van Ottawa, focust bij vragen over de Canadese identiteit vooral op de periode na de Tweede Wereldoorlog. In Europa en de Westerse opinie werden de Canadese bevrijders in 1945 als helden onthaald. "Canada was populair. Het zag zichzelf als een militaire speler van gewicht en werd voor alle belangrijke organisaties uitgenodigd. Hoe konden we die rol vasthouden?" Op het kleine ministerie van buitenlandse zaken volgde een periode van uitgebreide zelfreflectie. De economische vooruitzichten waren goed, Canada was geen koloniale macht. "Kortom, we zouden als tweetalige natie de wereld een les kunnen leren over samenleven en een mooie rol kunnen vervullen bij het beperken van internationale conflicten, ondanks ons kleine inwonertal." Er waren in 1945 slechts 12 miljoen Canadezen.

Angst om overschaduwd te worden
En dus stond Canada pal achter het idee om eind 1945 de Verenigde Naties met bijbehorende organisaties op te richten. "Wij werden heel grote lid-worders", lacht Turenne-Sjolander. "Wij moesten aan de onderhandelingstafel zitten. Maar altijd zijn ook de Amerikanen lid, en altijd is daar die angst om door hen overschaduwd te worden, zoals bij het vredestichten. "Helaas stopten wij weinig geld in de typische instrumenten die je macht geven in de diplomatie, zoals defensie en ontwikkelingshulp. Er is in Canada een kloof tussen retoriek en mogelijkheden. Wij hangen mooie verhalen op, maar geven er geen vervolg aan."

Neem Haïti. Relatief veel Haïtianen, zo'n 150.000, hebben hun toevlucht gezocht in Franstalig Canada, met name Quebec en de tweede stad van het land, Montreal. "Maar aan ontwikkeling van het straatarme Haïti doen we amper iets", zegt de hoogleraar politicologie.

Op gebied van defensie lijken de Canadezen op Europeanen. Ze geven er traditiegetrouw weinig aan uit. Niemand verwacht een aanval op Canadese bodem, met zo'n buurman aan de zuidgrens, dus waarom zou je? Turenne-Sjolander noemt het een onuitgesproken realiteit. "Liever spenderen wij aan gezondheidszorg of milieuzaken."

Premier Trudeau volgt een bokstraining tijdens een bezoek aan New York.Beeld epa

Bemiddelaarsgedrag
De conservatieve premier Stephen Harper regeerde bijna tien jaar. Hij brak met dat typisch Canadese bemiddelaarsgedrag op het wereldtoneel, en trok zich terug. Toen Canada een aantal jaren geleden probeerde weer een van de wisselzetels in de VN-Veiligheidsraad te krijgen, mislukte dat dan ook. Turenne-Sjolander: "Binnenlands voerde Harper campagne met een hotline voor barbaarse praktijken van immigranten. Toch is hij voor velen een authentieke vertegenwoordiger van het echte Canada."

In november trad de nieuwe regering van Justin Trudeau (44) aan. De premier studeerde Engels, gaf snowboardles, is amateurbokser en feminist. Hij heeft een grote tatoeage van een Indiaanse Haida-raaf en de planeet aarde op zijn linkerbovenarm en doet het met zijn gespierde gestalte, donkere bos krullen en blauwe ogen goed in de ranglijst van aantrekkelijkste regeringsleiders. Op de ranglijst van de website 'Hottest heads of state' staat hij op nummer twee, direct na de koning van Bhutan. Ook zijn charismatische vader Pierre Trudeau (premier in de jaren '68-'79 en '80-'84) was uiterst populair.

Divers kabinet
Trudeau jr. voerde campagne met beloftes voor een actiever klimaatbeleid, beter openbaar vervoer, opnemen van meer vluchtelingen en migranten, meer aandacht voor de problemen van de First Nation en Inuit, de inheemse bevolking. Hij won met overmacht, vooral omdat de meeste Canadezen van het midden en aan de linkerzijde Harper beu waren. Trudeau verraste met het meest diverse kabinet ooit, waarin sikhs, gehandicapten, de helft vrouwen en First Nation vertegenwoordigers op kleurrijke PR-foto's staan. Er komt een onderzoekscommissie die zich buigt over de 1200 vermiste en vermoorde inheemse vrouwen. Trudeau bood zijn excuses aan voor het geweld van vorige blanke regeringen tegen Indianen.

Hij vloog in december direct naar de klimaattop in Parijs, samen met premiers van belangrijke provincies die autonoom hun energiebeleid voeren. Begin dit jaar haalde de jonge premier de wereldpers door een groter aantal Syrische vluchtelingen dan beloofd op te nemen en een paar families zelf van het vliegveld op te halen.

Burengrapjes
In maart bezocht het gezin Trudeau de Obama's in Washington, als eerste Canadese premier in bijna 20 jaar. Obama bestookte hem met burengrapjes over ingetogen Canadezen en luidruchtige Amerikanen, wie het beste bier brouwt en dat de cup van de gecombineerde VS-Canada ijshockeycompetitie toch maar mooi in zijn woonplaats Chicago staat. Trudeau riposteerde dat drie spelers in dat team Canadezen zijn.

Maar niet alles is zo mooi als het op het eerste gezicht lijkt. In feite neemt Canada maar een bescheiden aantal Syriërs op, sinds Trudeaus aantreden tot nu 27.190, tegen Nederland 27.710 over 2015. Het land heeft een geschiedenis van uitsluitend toelaten van kennismigranten. Door zijn ligging kan het zich veroorloven vluchtelingen te selecteren. Het kiest in de Arabische regio ter plekke uit door het UNHCR erkende vluchtelingen. Het wil daarbij jihadisten uitsluiten door geen alleenstaande mannen te kiezen tenzij zij homo zijn.

Van een immigratie- of islamdebat is in Canada slechts beperkt sprake. "De elite in politiek en media doet hard haar best om kritiek op de islam te voorkomen. Elke discussie is terzijde geschoven door de feel good foto's van de premier met Syrische vluchtelingen op het vliegveld", zegt hoogleraar Turenne-Sjolander. "Die iconische beelden bevestigen hoe Canadezen zich zelf het liefste zien, als weldoeners."

Zelfvoldaan
Dat denkt ook Luc Turgeon, een andere professor politicologie in Ottawa. "Wij zijn heel goed in onszelf schouderklopjes geven. Canadezen kunnen enorm zelfvoldaan zijn." Turgeon begint spontaan over holle praatjes. "De gedachte is bijvoorbeeld dat wij het in sociaal opzicht heel goed doen en uiterst progressief zijn, zeker vergeleken met de VS. Maar wij geven percentueel minder van ons nationaal inkomen uit aan bijstand en gezondheidszorg dan de VS." Mede door die lage uitkeringen 'waar je amper van rond kunt komen', zijn de werkloosheidscijfers bij migranten in Canada veel lager dan in Nederland.

Dat er wel degelijk integratieproblemen zijn, toont de Rose Avenue basisschool in Toronto, een zwarte school in een migrantenbuurt waar de directeur en enkele leerkrachten homo zijn. Dat moet verborgen worden voor de vele migrantenouders. In een klasje met vierjarigen zit een Somalisch meisje met een hijab die slechts haar gezichtje vrijlaat.

Directeur David Creighton vindt zijn school een juweeltje. Volgens de schoolregels gaan mensenrechten vóór religieuze vrijheid. Maar op een echt juweeltje zou hij toch zichzelf moeten kunnen zijn, en zouden kindjes zonder sluier moeten kunnen rondrennen? "Klopt", geeft Creighton toe.

Sociaal wenselijk
Deze vrijheid-kwesties aankaarten doen de docenten liever niet. Politicoloog Turgeon zegt: "De Canadese norm in het multiculturele debat is dat we als de dood zijn om als niet respectvol naar andere culturen te worden gezien. Daardoor is het sociaal wenselijk dit soort zaken te vermijden. Alleen in het Franstalige Québec is een debat gevoerd over religieuze symbolen en Canadese waarden."

Voor de Nederlandse Canadees De Bruyn is Trudeau's beleid tot nu toe best een verrassing: "Hij lijkt inderdaad toegewijd, niet direct wat je verwacht bij een politicus. Helaas verloor 'Mr. Shiny' deze maand in het parlement zijn geduld, sleepte een fractievoorzitter aan de arm naar zijn plek, en stootte daarbij met zijn elleboog per ongeluk een vrouwelijke parlementariër aan. Dat had een medialawine tot gevolg."

Het tekent het einde van de wittebroodsmaanden van Trudeau. De drie hoogleraren zijn het erover eens dat de nieuwe regering niet ineens meer zal gaan investeren in die geïdealiseerde vredestichterrol en diplomatie. "Dat hebben wij in de geschiedenis nog nooit eerder gedaan", zegt De Bruyn. "Maar als land word je pas serieus genomen, als je ook met het geld over de brug komt. Dus of Trudeau Canada uit de schaduw haalt? Onwaarschijnlijk. Ik geloof het pas als ik het zie." Turenne-Sjolander betwijfelt zelfs of er na de mooie beloftes meer geld komt tegen klimaatopwarming.

In ieder geval heeft de aantrekkelijke premier het knuffelgehalte van Canada verder opgeschroefd. Maar of we de komende jaren meer van het noordelijke land - 'Heel koud, met bomen' - gaan horen, is twijfelachtig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden