Het ongrijpbare probleem van de ontsporende mantelzorger

Beeld Hollandse Hoogte / Richard Brocken

De financiële uitbuiting van ouderen is een ongrijpbaar probleem waar naar schatting 30.000 mensen jaarlijks slachtoffer van zijn. Volgens justitie is de hoogbejaarde ‘Anneke’ één van hen. Eind volgende week doet de rechter uitspraak in de zaak tegen de slotenmaker die dik 170.000 euro van haar rekening pinde.

Een oude vrouw wordt in een rolstoel een bankfiliaal binnengeduwd. Achter haar loopt René J. (63), de Amsterdamse slotenmaker die nog niet zo lang daarvoor aan haar deur kwam en haar sindsdien helpt met klusjes in huis of het doen van boodschappen. En met pinnen, dat is ze zelf niet zo gewend.

Hij noemt haar ‘Anneke’ en niet ‘mevrouw’, want tussen de twee is een vriendschap ontstaan. Voor haar is hij ‘als een broer’, ondanks het leeftijdsverschil van bijna dertig jaar.

Anneke overhandigt de bankmedewerker haar paspoort en bankpas. De medewerker voert iets in op de computer. Later zou blijken dat het pinlimiet wordt verhoogd. J. en de vrouw gaan vervolgens richting de automaat. Daar pinnen ze samen. J. pakt het geld en geeft wat aan Anneke. Dan doet hij een stap naar achteren en stopt hij, buiten haar zicht, iets in zijn eigen binnenzak.

Gokkken

Bovenstaande beschrijving maakte een agent die de beelden van de bewakingscamera van het bankfiliaal bekeek. Inmiddels wordt J. verdacht van het bestelen van de hoogbejaarde vrouw. Daarvoor stond hij vorige week voor de rechter. Het bleef namelijk niet bij de pinactie van 4800 euro die dag in het bankfiliaal. In ­anderhalf jaar tijd zou J. dik 170.000 euro van de rekening van de vrouw hebben ­gehaald en aan kunst uit haar huis hebben ­gestolen. Soms gebruikte hij het geld om te gokken.

Justitie ziet Anneke als één van de naar schatting 30.000 ouderen die jaarlijks slachtoffer worden van financiële uitbuiting. Dat cijfer, gebaseerd op het aantal meldingen, komt al uit 2009, maar is de enige houvast op dit gebied, aldus ouderenorganisatie Anbo. “Het is een ongrijpbaar probleem, omdat het zich achter de voordeur afspeelt”, zegt woordvoerder Renée de Vries.

Recentere cijfers zijn er wel, maar die zijn minder concreet. Zo constateerde onderzoeksbureau Regioplan vorig jaar dat zo’n een op de twintig 65-plussers wel eens met mishandeling te maken krijgt. Financiële benadeling, wat onder die mishandeling valt, komt het meeste voor. Van een dochter die kostbare spullen uit het huis van haar moeder meeneemt zonder haar toestemming, tot een mantelzorger die met de gekregen pinpas af en toe boodschappen voor zichzelf doet.

Ouderenmishandeling

Die één op de twintig is een ondergrens, denkt Maartje Timmermans, onderzoeker bij Regioplan. In de gesprekken die zij voerde met ouderen merkte zij hoe gevoelig het onderwerp ligt. “Vaak wordt het gedrag van de dader goedgepraat. ‘Hij heeft het ook niet breed’, of ‘hij bedoelde het niet zo’. Ook zeggen sommige slachtoffers er niets van omdat ze bang zijn dat de relatie dan eindigt.”

Juist die afhankelijkheidssituatie maakt het probleem van ouderenmishandeling zo complex, zegt Timmermans. Daders zijn vaak de mantelzorgers – van kinderen tot buren en vrienden – waar ouderen op leunen. De Vries van de Anbo noemt het de ‘ontsporende mantelzorger’, want in veel gevallen is er sprake van een glijdende schaal. Het begint bij het pinnen van een paar boodschappen, het eindigt bij grotere bedragen.

Beeld ANP

Geen afspraken

Op het eerste gezicht past de zaak René J. precies in dat plaatje. Toch is de zaak ingewikkelder: zo wilde Anneke geen aangifte doen. De vermogende vrouw, die volgens haar omgeving in de war is, gaf daar verschillende verklaringen voor. Ze is diepgelovig en zei tegen de politie dat het aan God is om te straffen en niet aan haar. Geconfronteerd met de bedragen die J. soms pinde – duizenden euro per dag – reageerde ze met de opmerking dat geld niet belangrijk is. En dat de indianen ook zonder geld leven.

De vraag is dus of Anneke zich überhaupt slachtoffer voelt van diefstal. Volgens de advocaat van J. is dat een cruciale kwestie in deze zaak: is er voldoende bewijs dat J. het geld zonder toestemming nam?

Afspraken over het geld zijn niet gemaakt. De twee hadden wel op papier gezet dat J. haar pinpas mocht gebruiken, maar er werden geen bedragen genoemd. “Ik denk dat twee tamelijk naïeve mensen elkaar hebben ontmoet”, zei J. op de vraag waarom dat niet was gebeurd.

De Amsterdammer wilde vooral aan de rechter duidelijk maken hoeveel hij in die ­anderhalf jaar tijd voor Anneke over heeft gehad. Uren bracht hij door bij de vrouw die hij omschrijft als interessant, intelligent en ­intens. Eenzaam was ze ook. J.: “Anneke was negentig geworden en dat vierde ze zoals ­gebruikelijk alleen. Toen zijn we gaan eten in Bergen in een hele mooie tent. Dat was een ­geweldige middag. Ik had geld nodig. Toen zei ze zelf: we moeten nog even naar de bank.”

Huisarts

Haar omgeving ziet de relatie tussen de twee anders. Uiteindelijk is het de huisarts die aan de bel trekt. Anneke heeft haar – volgens de huisarts op een helder moment – gevraagd eens mee te kijken in de financiële papieren. Wat opvalt is dat er zeer grote bedragen worden gepind.

In één maand verdwijnt er wel 18.000 euro en het binnengekomen pensioen wordt meteen afgeschreven. Tegen de huisarts zegt Anneke dan dat ze voor zulke grote bedragen geen toestemming heeft gegeven.

Haar neef en erfgenaam, die aangifte doet van diefstal, zegt tegen de politie dat hij de indruk heeft dat J. haar isoleerde. Ze wilde altijd naar Twente verhuizen, waar haar familie woonde, maar dat werd na inmenging van J. het Noord-Hollandse dorp Anna Paulowna.

Inpalmen

Ook de Belastingadviseur, die al 23 jaar de ­financiën van de vrouw doet, heeft een slecht gevoel. Ze vertelde hem dat ze een vriend had die alles voor haar deed. “Ik kreeg de indruk dat hij haar aan het inpalmen was”, zegt de ­adviseur tegen de politie.

De vraag is hoe zaken als deze te voorkomen zijn. Deskundigen gaan ervan uit dat het probleem van financiële uitbuiting van ouderen alleen maar groter wordt, gezien de vergrijzing en de nadruk op zelfredzaamheid. Bovendien sluiten veel bankfilialen de deuren door de ­digitalisering en is niet iedereen vertrouwd met onlinebankieren.

De overheid richt zich tot nu toe vooral op voorlichting. Zo werd in december 2016 een publiekscampagne rond ouderenmishandeling gelanceerd. Met banken werd afgesproken dat zij zouden onderzoeken wat zij kunnen doen om financiële benadeling te voorkomen.

Dik twee jaar later is er vooral nog veel in ontwikkeling. Zo zijn banken bezig met het opzetten van een lesprogramma voor balie- en klantenservicemedewerkers, met name om signalen van dementie te leren herkennen. Ook zijn er op gemeenteniveau allerlei samenwerkingsverbanden opgezet. Daarin bespreken bijvoorbeeld banken, notarissen, politie en ­andere organisaties die betrokken zijn bij ouderen, hun ervaringen.

Voor bankmedewerkers is het oppikken van signalen niet altijd eenvoudig, zegt Roxana Faujdar, bij de Rabobank specialist in zelfstandig wonende senioren. “Het is vaak een combinatie van onderbuikgevoel, ervaring en het gebruik van boerenverstand.” Komt een oudere bijvoorbeeld bij een filiaal en lijkt hij of zij weinig antwoorden te durven geven op vragen, dan is dat reden te meer om door te vragen. Zijn er op bankrekeningen opeens pintransacties ’s nachts of in winkels die doorgaans niet door ouderen worden bezocht, dan kan dat een rode vlag zijn.

Een bejaarde met rollator - niet de vrouw die in dit verhaal voorkomt. Beeld ANP XTRA

Ongewone transactie

Banken kunnen vermoedens van misbruik melden bij Veilig Thuis. Dat luistert wel nauw, zegt Karin van der Pol, woordvoerder van ING. “Zo komt de privacy om de hoek kijken. Wij kunnen niet zomaar klantgegevens doorspelen.” Vermoedens van misbruik moeten dus wel voldoende onderbouwd kunnen worden.

Bovendien is het volgens haar belangrijk dat niet elke ongewone transactie op de rekening van een 65-plusser tot vragen leidt. “Het is goed om te beseffen dat een hele hoop ouderen prima in staat zijn hun financiën goed te regelen. Een grootvader kan ook uit vrije wil een paar duizend euro overmaken naar zijn kleinzoon.”

Uiteindelijk komt veel neer op de eigen verantwoordelijkheid van de 65-plusser, erkent de Anbo. Is iemand goed voorbereid, dan kan dat problemen voorkomen. Renée de Vries: “Zorg bijvoorbeeld dat je goede afspraken maakt met iemand die helpt. Je kunt best een pinpas geven, maar regel dan een speciale boodschappenrekening waar een beperkt ­bedrag op staat. En zorg ervoor dat je elk jaar een financieel overzicht krijgt.”

Taakstraf

Ook bij Anneke had dat een hoop ellende kunnen voorkomen. Maar dat is achteraf makkelijk praten. J. zegt naderhand dat hij inderdaad ‘disproportioneel’ veel geld van de rekening van Anneke heeft gehaald. Maar, vertelde hij de rechters, ze wilde dat hij een beetje fijn kon leven.

Het Openbaar Ministerie vindt dat hij het vertrouwen van de oude vrouw op een ernstige manier heeft geschonden, ook al voelt ze dat zelf misschien niet zo. De officier van ­justitie eiste vorige week een taakstraf van 240 uur tegen J. Plus een voorwaardelijke ­gevangenisstraf van vier maanden met een proeftijd van twee jaar om te voorkomen dat hij opnieuw de fout ingaat. Ook moet hij, als het aan het OM ligt, een groot deel van het ­gestolen bedrag aan de vrouw terugbetalen. Op 18 januari zal blijken of de rechtbank er net zo over denkt.

Sinds de zaak tegen hem aan het rollen kwam, heeft J. Anneke niet meer opgezocht. De vriendschap is voorbij, zeg hij. “Ik heb nooit enig kwaad in de zin gehad. Ik heb de ­benen voor haar uit mijn kont gerend.” “Lijf”, mompelt zijn advocaat.

Lees ook:

Mantelzorger pinde tot duizenden euro’s per dag van rekening hoogbejaarde vrouw

Een man (63) deed niet alleen klusjes voor een oude vrouw, hij maakte haar ook 170.000 euro afhandig. 

Ook ziekenhuizen hebben een rol bij het signaleren van ouderenmishandeling. 

Het Jeroen Bosch Ziekenhuis zegt bij opname goed te kijken of verhaal past bij wonden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden