Het ongrijpbare moment bij het maken van succesvol theater: ’Alsof er een engeltje overvliegt.’

Als acteurs en theatermakers moeten praten over hun vak, dwaalt hun blik óf een beetje dromerig af, óf ze kijken stuurs voor zich uit. Woorden komen er in eerste instantie in elk geval niet aan te pas. Vragen naar de magie van theater is als je oma vragen naar de geheime ingrediënten van haar appeltaart. Het bestaat, maar hoe het allemaal precies bij elkaar komt, weet niemand.

In ’Backstage, een tentoonstelling over theater maken’ krijg je verschillende antwoorden op de vraag ’Wat is de essentie van theater?’. Voor de expositie zijn vele theatermakers geïnterviewd. Onder hen acteurs als Gijs Scholten van Aschat, Pierre Bokma en Betty Schuurman. Verder regisseurs als Ivo van Hove, Gerardjan Rijnders en Liesbeth Colthof, en cabaretiers als Sanne Wallis de Vries en Viggo Waas. Een brede greep uit de hedendaagse makers dus, elk schakeltje van de voorstelling komt aan bod. Juist om de grootte van het proces van theater maken te tonen.

Het Theaterinstituut in Amsterdam richt zich met deze tentoonstelling in eerste instantie op jongeren, om hen te laten zien hoe leuk theater kan zijn. Maar het is voor iedereen goed te zien wat er allemaal komt kijken bij het maken van een voorstelling. Niet voor niks krijgen acteurs vaak de vraag: „Maar wat voor werk doet u dan overdag?”

Gijs Scholten van Aschat: „Dat is inderdaad een van de domste vragen die je kunt krijgen, maar mensen stellen hem vaak. Overdag repeteer je of niet. Maar zelfs als je niet repeteert, ben je in je hoofd er altijd mee bezig dat je ’s avonds moet spelen. Ik heb altijd het idee dat ik de dag in tweeën deel: ik heb een dag tot ik op moet en er komt een andere dag zodra ik op het toneel sta. Die eerste dag moet ik altijd even van me afschudden.”

Theatermaker, ontwerper en regisseur Rieks Swarte van de Firma Rieks Swarte noemt theater ’een levende kunst’. „Het is een spel dat je speelt met het publiek. De kunst van overdracht. Ik vind het belangrijk dat je mensen laat zien dat dingen anders in elkaar zitten dan in het dagelijks leven wordt gezegd. Realisme, daar is niks aan. Dat zie ik elke dag al. Je moet de verbeelding van mensen op gang brengen.”

De essentie van theater voor lichtontwerper Uri Rappaport is „vertellen, dromen, een uitvergroting van de werkelijkheid maken. Met het lichtontwerp kan ik mijn visie duidelijk maken.” Rappaport is hij vaak vanaf het prille begin betrokken bij een productie. „Ik werk mee aan het concept. Maar ik word pas echt gelukkig op het moment dat de eerste lamp aan gaat. Dan begint het te tintelen. Toveren is een groot woord, maar dan kan ik gaan spelen.”

Ook voor acteurs geeft het theater een excuus om te ontsnappen aan het echte leven.

Gijs Scholten van Aschat: „Ik ben erachter gekomen dat ik het leven op het toneel makkelijker vindt dan het normale leven. Er heerst een andere orde, de regels van het theater. Daarbinnen heb je een enorme vrijheid die misschien wel groter is dan de vrijheid die je hebt in het echte leven.”

Actrice Ariane Schluter: „De essentie van theater is voor mij verbeelding. Dat je over alle grenzen heen kunt gaan waar je in werkelijkheid niet over heen kunt of mag. Dat houd je alleen vol als acteren een vorm van je uitdrukken is. De chaos ordenen.” Collega Betty Schuurman: „De taak van een acteur is volgens mij ook de wereld en het leven draaglijk te maken. Want soms is het keihard daarbuiten, maar daar geven wij gewoon niet aan toe. Bovendien kun je deuren openen voor mensen die ze zelf niet zo snel zouden zoeken.”

Regisseur Koos Terpstra, tevens directeur van het Noord Nederlands Toneel, voelt zich bij elke productie het jongetje in de zandbak, dat elke keer weer iets mag maken dat er nog niet was. „Mijn rol als regisseur is ervoor te zorgen dat acteurs durven iets van zichzelf te laten zien, ik wil dat ze een gebied betreden waar ze liever niet in willen. Verder haat ik regisseren, ik vind niks zo saai. Dan zit ik daar in zo’n repetitieruimte en dan moet ik zeker gaan zeggen: Je moet je tekst kennen. Of: ga daar een beetje sneller of langzamer. Nee. Ik vind het veel interessanter om met een aantal mensen na te denken over de diepere lagen en hoe dat werkt. Ik heb vooraf ook geen beeld in mijn hoofd van hoe een voorstelling zou moeten worden. Dat vind ik kinderachtig, dan is het een kwestie van vullen. Dat is toch een manier van kunstenaarschap die nergens op slaat?”

Terpstra is een van de weinigen die nuchter over het onderwerp spreekt. Zijn essentie van theater is de acteur: „Ik hoop dat degene die op het toneel staat iets maakt, in plaats van dat hij iets herhaalt. Niet opzegt, maar iets creëert.”

Dat maakt theater een unieke kunstvorm. Anders dan bij film of televisie is er direct contact tussen spelers en mensen in de zaal. En kan er van alles gebeuren. Theater is communicatie, zeggen velen. En dat maakt elke avond in principe anders.

Rieks Swarte: „De reactie van het publiek, je tegenspelers, de zaal waarin je speelt, dat varieert. En soms ineens gebeurt er iets. Zoals ik dat noem: ’het engeltje komt overvliegen’. Dat vind ik het mooiste van theater. Je hebt er geen vat op, je kunt alleen heel erg je best doen. Op den duur leer je wel hoe dat engeltje dichterbij kan komen, maar wanneer het echt overvliegt, moet je maar afwachten.”

Ook acteur Gijs Scholten van Aschat kent dat moment: „Je hebt van die avonden dat het erg goed loopt. Dat je allemaal tien centimeter van de grond komt. Dat is gezamenlijk, nooit iets individueels. Het heeft te maken met de juiste concentratie, spanning, gevoel. Dan komt er een energie op het toneel die samen met de zaal nog iets groters oplevert. Dat is geweldig.”

Ontwerpster Carly Everaert maakt onder meer kostuums voor voorstellingen van Orkater en Carver en de opera ’The death of Klinghoffer’ en noemt de essentie van theater ’samen één ding maken’. „Eigenlijk vind ik het ongelofelijk dat het zo vaak lukt. Terwijl er zo veel factoren zijn waardoor het kan mislukken. Het magische moment is voor mij als alles bij elkaar komt. Dat gebeurt zo’n beetje bij de derde, vierde try out, dan gaat een voorstelling ’vliegen’. Vliegen betekent dat alles op zijn plaats valt. Het licht, het spelen, de muziek, het decor, de kostuums. Het is net een zwaan die loskomt van het water.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden