Het ongelijk van Stauffenberg jr.

De auteur hoopt op 23 september a.s. te promoveren op het gereformeerde aandeel in het Nederlandse verzet tegen het nationaal-socialisme.

J. RIDDERBOS

Uit de woorden van Frans Ludwig graaf von Stauffenberg (Trouw 29 juni) zou kunnen worden afgeleid dat het bij het gedenkteken voor het Duitse verzet in het 'Bendlerblock' te Berlijn om een louche zaakje gaat. Een Duitse linkse wetenschapper zou zijn visie hebben doorgedrukt; groepen van Duitsers zouden ten onrechte als verzetsgroepen zijn opgevoerd. Wie als buitenlander, en dus buitenstaander, dit complex bezoekt, komt tot een andere conclusie.

Toen ikzelf voor het eerst pelgrimeerde naar deze historische plaats, was ik teleurgesteld. Een standbeeld op de binnenplaats en een plaquette wisten de passant de historische betekenis van deze plek niet echt duidelijk te maken. Sindsdien is de binnenplaats opnieuw ingericht. Vanaf 19 juli 1989 is het mogelijk om de tentoonstelling Widerstand gegen den Nationalsozialismus te bezichtigen. Ik bezocht samen met mijn zoon, een scholier, de binnenplaats en de tentoonstelling. Na afloop waren wij beiden diep onder de indruk.

We waren zo dicht bij mensen en gebeurtenissen uit het verleden geweest als mogelijk is voor mensen die later leven. Dit is de trap waarop Hitler gelopen heeft. Dit is de zaal waarin hij reeds in 1933 voor een selecte groep van militairen zijn eigenlijke bedoelingen duidelijk heeft gemaakt. Dit zijn de kamers waar militairen zich de vraag hebben gesteld of zij hun eed van trouw verbraken door samen te zweren tegen Hitler. Dit is de kamer waar 'Generaloberst' Ludwig Beck volgens militair gebruik de kans kreeg zichzelf te doden. Dit is de binnenplaats waar generaal Olbricht, kolonel von Stauffenberg, kolonel Mertz von Quirnheim en 1e luitenant Von Haeften werden doodgeschoten.

Het is waar, het 'Bendlerblock' is geen Stauffenberg-museum geworden. Het is wel een museum waarin de betekenis van Claus Schenk Graf von Stauffenberg uitvoerig wordt belicht.

Het wordt daar ook duidelijk dat het onjuist is wat in Trouw te lezen staat. De mensen die betrokken waren bij het verzet tegen Hitler, pasten niet op die ene verdieping van dat ene gebouw. Dit geldt in het algeméén niet en dat geldt evenmin voor de 20e juli 1944. Bovendien is het onjuist dat de aanslag het werk was van Stauffenberg en zijn mede-officieren.

Hoe belangrijk het aandeel van Stauffenberg als directe dader ook was, toch was niet hij de centrale man. Vanaf 1938 (!) stonden Generaloberst Ludwig Beck en Carl Friedrich Goerdeler in het centrum van het militaire en het burgerlijke verzet tegen Hitler. Stauffenberg kwam via zijn chef, generaal Olbricht, in contact met deze twee mannen. Hij werd de uitvoerder van wat zij beraamd hadden.

In die zin is het dus ook niet zo interessant wat Stauffenberg senior gevonden zou hebben van het museum in het 'Bendlerblock' (volgens Stauffenberg junior zou deze gedenkplaats een belediging voor zijn vader zijn). Overigens levert een beroep op wat een overledene gevonden zou hebben nooit een echt argument op. Het lijkt er echter wel op dat Stauffenberg junior met voorbijzien van mensen als Beck, Goerdeler en Olbricht aan zijn vader een te belangrijke plaats toekent.

In feite heeft Stauffenberg slechts kort tot de kringen van het Duitse verzet behoord. Hij nam deel aan de Duitse inval in Polen, en in Frankrijk. Vervolgens streed hij in Afrika. In 1943 raakte hij zo gewond dat hij naar Duitland teruggebracht werd. Tot dan was hij steeds in de ban van Hitler. Pas in de tweede helft van 1943 kon hij zich innerlijk vrijmaken voor het verzet tegen de man die hij als militair zo trouw gediend had.

Voor Beck was de grens veel eerder bereikt. Nadat hij van 1933 tot 1938 chef van de generale staf was geweest, vroeg hij in augustus 1938 zelf ontslag uit de actieve dienst aan. Vanaf dat moment nam hij deel aan het verzet tegen Hitler.

Pius XII

Stauffenberg junior doet een uitspraak over verzet tegen Hitler dat uitsluitend bedoeld was om onder een andere vlag op de oude voet verder te gaan. Hoe riskant die uitspraak is, blijkt uit gebeurtenissen in het najaar van 1939 en het voorjaar van 1940. In die periode werd vanuit de groep rondom Beck contact gezocht met paus Piux XII. Duitse militairen hadden plannen om Hitler uit de weg te ruimen en vroegen Engeland en Frankrijk om in de eerste periode na de aanslag Duitsland met rust te laten.

Pius XII nam, anders dan vaak van hem gedacht wordt, een actieve bemiddelende rol op zich. Uiteindelijk liep de onderneming op niets uit omdat de regeringen van Engeland en Frankrijk exact dat dachten wat Stauffenberg junior verwoordt: dat het de bedoeling was om onder een andere vlag op de oude voet door te gaan.

Mag men nu mèt Stauffenberg junior, aan deze poging de naam van verzet onthouden? Of moet men niet veeleer betreuren dat de argwaan aan Engelse en Franse kant toen te groot was om deze verzetsgroep een kans te geven?

Wie zich een eigen oordeel wil vormen, doet er goed aan tijdens een verblijf te Berlijn een bezoek te brengen aan het 'Bendlerblock'. Het is waar, vele groepen worden gepresenteerd als verzetsgroepen. Voor de ene bezoeker zou het beter zijn indien er geen aandacht was gegeven aan bepaalde vormen van communistisch verzet. Een andere bezoeker haalt z'n wenkbrauwen op als hij K. Barth en de Bekennende Kirche ingedeeld ziet bij het verzet tegen Hitler. De indruk die in ieder geval overblijft, is dat het Duitse verzet tegen Hitler veel veelkleuriger en omvangrijker is geweest dan vaker wordt gedacht.

Wie zich ergert aan het gedoe rondom de keuze van de spreker bij de 50e verjaring van de 20e juli 1944, die doet er goed aan om de magistrale rede Dank und Bekenntnis te (her)lezen die bondspresident Heuss in 1954 hield. Toen stond er nog slechts een beeld in de hof van het 'Bendlerblock.'

In zijn herdenkingsrede wilde Heuss geen beeld oprichten voor zichzelf of voor zijn politieke partij. Hij eerde hen die met gevaar voor eigen leven opgekomen waren voor het bijbelse adagium: 'Du sollst Gott mehr gehorchen als den Menschen.' Ook wie dat adagium niet onderschreef, wist waar de grenzen lagen van de gehoorzaamheid aan de Führer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden