Boekrecensie

Het ondergeschoven kindje van onze denkgeschiedenis

Beeld rv

25 eeuwen theologie
Laurens Ten Kate en Marcel Poorthuis (red.) Boom 740 blz. € 39,90

De auteurs

Laurens ten Kate en Marcel Poorthuis zijn beiden filosoof en theoloog, de een verbonden aan de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht, de ander aan de Tilburg School of Theology. Met een reeks andere theologen, filosofen en religiewetenschappers schreven ze dit boek.

De thematiek

Boom geeft al jaren een prachtig naslagwerk uit: '25 eeuwen filosofie'. Dit boek volgt eigenlijk dezelfde opzet, maar dan over theologie. Net als zijn filosofische tegenhanger is het geen encyclopedie, maar een bloemlezing. Honderd theologen, chronologisch geordend, worden kort en bondig geïntroduceerd. En de theologen komen vervolgens zelf aan het woord door een tekstfragment van zo'n drie pagina's.

Het boek hanteert een onorthodoxe selectie: het beperkt zich niet tot bijvoorbeeld de christelijke theologie. Integendeel, Griekse dichters, joodse profeten, christelijke evangelisten, islamitische theologen en moderne atheïstische filosofen: allemaal worden ze gezien als geschikte theologen voor deze bundel.

Theologie draait om de verhouding van de mens met het goddelijke, zo zeggen de samenstellers van dit boek. En daarom willen ze zich niet beperken tot één bepaald soort theologie, maar ze richten zich op 'theologie in het algemeen'. Of in elk geval tot die theologie die een belangrijke bron is voor onze huidige pluriforme samenleving.

Opvallend uitgangspunt

Volgens de samenstellers is er ongeveer 2500 jaar geleden iets gebeurd op wereldniveau. In een paar eeuwen tijd maakten de meest uiteenlopende culturen een gelijksoortige godsdienstige revolutie door. Van puur mythische geloofsvoorstellingen gingen mensen opeens reflecteren op hun relatie met het goddelijke. In dat 'axiale tijdperk', zeggen ze met de filosoof Jaspers mee, is het project van de theologie begonnen: het individu dat zich van het goddelijke emancipeert en ertoe probeert te verhouden.

Een prettig uitgangspunt voor een bloemlezing waarin je niet alleen christelijke theologen, maar ook andere religieuze tradities wilt laten zien: je suggereert een verband, maar hoeft dit niet aan te tonen. En zo kan het dat in het eerste deel Mozes, Hesiodus, Ezra, Plato en Matteüs gebroederlijk naast elkaar staan, als partners in een conversatie die uiteindelijk uitmondde in onze geseculariseerde samenleving.

Kenmerkende zin

'De klassieke secularisatiethese - hoe meer wetenschap, des te minder religie - heeft plaatsgemaakt voor de gedachte dat secularisatie geenszins het verdwijnen van religie betekent, maar een uitwaaiering van het heilige naar allerhande levensgebieden, van kunst en arbeid tot eten en drinken toe. Nog uitdagender gesteld: de monotheïstische religies dragen zelf de kiem van de secularisatie in zich.'

Reden om het boek niet te lezen

Dit boek wordt gebouwd op een wat bevreemdende godsdiensthistorische theorie. En is de 'verhouding tot het transcendente' wel werkelijk het meest wezenlijke van alle theologie? Veel theologen die in dit boek worden besproken, zouden zich verzetten tegen zo'n benadering. Verder is de selectie merkwaardig. Waarom komt in de twintigste eeuw wel de islamitische politieke theoloog Qutb aan de orde, maar geen enkele bevrijdingstheoloog of boeddhist, om maar wat opties te noemen? Zeker de selectie in de laatste tijd lijkt meer op willekeur dan op heldere criteria te berusten.

Reden om het boek wel te lezen

Maar misschien moet je die hele verantwoording van de selectie inclusief die 'axiale tijd' wel met een korreltje zout nemen. Er lag al een filosofisch boek met '25 eeuwen' in de titel, dus een ander tijdsvak zou raar zijn. En de betrokken auteurs hadden nu eenmaal verstand van deze theologen, en minder van andere. Dit boek stelt dan ook geen nieuwe canon vast. Het laat eenvoudigweg zien hoe onze westerse ideeëngeschiedenis doordrenkt is van religieuze voorstellingen en de kritische reflectie daarop. Zo haalt het vergeten denkers terug, denkers die aan de wieg van onze geseculariseerde maatschappij hebben gestaan, en opvallend genoeg ook nu nog zeggingskracht hebben. Een boeiend boek voor iedereen die kennis wil maken met het ondergeschoven kindje van onze denkgeschiedenis: de theologie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden