Opinie

Het Oekraïne-referendum is verre van democratisch

Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, waarschuwde onlangs voor een grote crisis wanneer Nederland tegen het associatieverdrag EU - Oekraïne zou stemmen. Beeld afp

Referenda waar niemand iets van snapt, gaan de kloof tussen burger en politiek echt niet verkleinen, aldus Bob van den Bos.

Het Nederlandse debat over het associatieverdrag EU - Oekraïne is van een droef stemmend niveau. Met het artikel van het Burgercomité- EU is het dieptepunt bereikt (Opinie, 15 januari). Het verdrag is slecht voor de burgers, de reden blijft onvermeld. Verwerping betekent het begin van het einde van het hele op drijfzand gestichte Europese gebouw. De schrijvers beweren zelfs dat een nee-stem bij het adviserende referendum 'de democratie redt'.

Het tegendeel is het geval: de volksraadpleging op 6 april is een karikatuur van de democratie. De regering doet er verstandig aan een eventuele afwijzing naast zich neer te leggen. De reacties zijn natuurlijk voorspelbaar: minachting van de volkswil en elitaire arrogantie. De 'schande!' in Nederland weegt echter niet op tegen de schade in Europa.

Het verdrag is inmiddels goedgekeurd door alle Europese regeringen en nationale parlementen (dus ook van Nederland), het Europese Parlement en regering en parlement van Oekraïne. Deze vertegenwoordigen zo'n 550 miljoen mensen.

Hoon van heel Europa
Als dertig procent van de kiezers komt opdagen kan het verdrag worden getorpedeerd door zo'n 2 miljoen mensen. Minder dan een half procent van de Europese bevolking! (en minder dan één procent van alle kiesgerechtigden). Een uiterst kleine minderheid die de overgrote meerderheid haar wil oplegt, dat is toch verregaand ondemocratisch. Nederland zal terecht de hoon van heel Europa over zich heen krijgen.

Wat we buiten het politieke leven dwaas vinden is bij dit referendum ineens normaal: mensen naar een mening vragen die ze niet hebben, over een dik boek dat ze niet hebben gelezen, met een onderwerp dat ze koud laat. Het is het summum van onzorgvuldige besluitvorming over afspraken met een groot geostrategisch belang voor Europa en Oekraïne.

Geen wonder dat Commissievoorzitter Juncker zich zorgen maakt of de kiezers hier zich wel alle implicaties van een afwijzing realiseren. Wat betekent dit voor de verhoudingen op het continent? Voor de interne stabiliteit van de Oekraïne? Voor- en tegenstanders verwijten elkaar de burger angst aan te jagen en voor buitenstaanders is er geen touw aan vast te knopen.

Onderzoek toont aan dat de Europese Grondwet hier (2005) vooral werd afgewezen vanwege de veronderstelde bedreiging van de eigen cultuur door etnische minderheden, naast wantrouwen jegens het nationale en Europese Parlement. De verdragstekst zelf was nauwelijks relevant. Er is geen enkele reden om te veronderstellen dat dit op 6 april anders zal zijn.

Naïef
Slechts weinig Nederlanders kunnen de politieke, juridische en maatschappelijke implicaties doorgronden van associatieverdragen. Van de weeromstuit stemmen mensen voor of tegen Europa, voor of tegen asielzoekers, voor of tegen het kabinet. Het Burgercomité roept daar zelfs toe op: weg met die ondemocratische EU! De veronderstelling dat de hele EU omgebouwd wordt na een nee is potsierlijk en naïef.

Natuurlijk is er een groeiend wantrouwen jegens de EU, maar vooral ook jegens nationale regeringen. De financiële crisis, de migratiestromen en terrorisme wakkeren gevoelens aan van onzekerheid en angst. De kloof tussen Brussel en de burgers lijkt steeds groter. Europese politici zijn niet blind en doof en weten dit dus maar al te goed.

Het oplossen van de immense problemen vergt echter intensievere Europese samenwerking, waar de bevolkingen juist willen vasthouden aan nationale zeggenschap. Politici zitten klem tussen bestuurlijke noodzaak en gebrek aan maatschappelijk draagvlak. Betrokkenheid van burgers, ook van de boze en bange, is nodig voor verdere integratie. Maar referenda waar niemand iets van snapt dragen hier niet aan bij. Integendeel.

Bob van den Bos: voormalig lid van het Europees Parlement en de Tweede Kamer voor D66

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden