Het nijvere Noorden is overal

Overal in het Noorden klagen nijvere mieren over die luie krekels in het Zuiden. Zo bezien ligt Milaan benoorden Breda.

In 1773 en 1774 bezocht Denis Diderot de Noordelijke Nederlanden. De Franse filosoof was als initiatiefnemer van de Encyclopédie niet alleen een gedreven voorlichter en leermeester, hij was ook een goede essayist. Zo begint hij zijn reisverslag met de overpeinzing, dat mensen door de middelpuntvliedende kracht van de ronddraaiende aarde eigenlijk allemaal op de evenaar zouden moeten wonen. Gelukkig zijn er allerlei oorzaken, schrijft hij, waardoor wij ons weer van daar hebben verspreid.

En terwijl je verder leest in 'Voyage en Hollande' denk je onwillekeurig nog vaak: wat heeft al die mensen in vredesnaam bewogen naar zulke noordelijke streken terug te gaan, waar de kille dampen boven het land hangen, waar door het barre weer zo weinig verschil bestaat tussen zomer- en winterkleding! Bij de vrouwen van Zaandam ziet men nooit 'ook maar een glimp van een blote hals. Ze dragen kant, ringen, oorbellen, (...) en ze gebruiken rieken om de mest te keren.'

De blik op noordelijke streken uit Diderots Voyage en Hollande komt bekend voor. In het Noorden is het klimaat altijd guur, al werken de mensen er hard en kun je van ze op aan. Ze zijn er ernstig en het ontbreekt ze aan elegantie maar ze krijgen veel voor elkaar. Dat ligt in het Zuiden wel anders. Daar zijn de mensen lui en zo niet corrupt, dan toch in elk geval bereid een oogje toe te knijpen en eigen familie en vrienden niet in de steek te laten. Ze houden van plezier maken, weten wat stijl is, ze smijten met geld en dat wreekt zich wanneer het eens een tijdje wat slechter gaat.

Alsof we het over de eurocrisis hebben. Cyprus, Griekenland, Spanje, Italië, wordt daar wel gewerkt, is het eigenlijke probleem niet de zuidelijke mentaliteit, het dolce far niente waar de noordelijke spaarzin en ijver voor op moeten draaien? Moeten 'wij' wel 'miljarden pompen' in landen 'die hun eigen broek niet kunnen ophouden', ronkt het telkens retorisch uit populistische hoek, de hoek van waaruit de noordenwind waait.

Het cliché van zulk noordelijk wantrouwen is net zo'n serieus bestanddeel van de politieke en economische crisis in Europa als de vermeende zuidelijke onbezorgdheid, en beide perspectieven zijn diep verankerd in de geschiedenis. Geleidelijk groeide de stereotype tegenstelling tussen de nijvere noorderling en de luierende zuiderling uit tot een vanzelfsprekendheid. En omdat de hoogtes van de rente en de waarde van het geld uiteindelijk op vertrouwen berusten, wordt het verlangde herstel van de Europese economie door zulke vooroordelen vermoedelijk niet gestimuleerd.

Het oerbeeld van de tegenstelling is te vinden in het beroemde verhaal van de krekel en de mier. In de op Aesopus gebaseerde fabel van La Fontaine (1621-1695) zwoegt de mier 's zomers om een wintervoorraad aan te leggen, terwijl de krekel lekker zit te zingen in de zon. Als de krekel in de winter vervolgens uitgehongerd bij de mier aanklopt, krijgt hij nul op het rekest.

Maar wie is in Europa de mier? Het Noorden ligt in onze westerse cultuur namelijk overal, net als het Zuiden. In Italië heet het Zuiden corrupt, de maffia heeft het er voor het zeggen en verder vreten ze er weinig uit. De Lega Nord vertegenwoordigt er de hardwerkende bevolking die voor dat Zuiden geen belasting wenst te betalen. Ook in Frankrijk vreest het nuchtere Noorden voor het lapzwansende Zuiden op te moeten draaien. In Nederland kennen berichten over het gesjoemel van Brabantse en Limburgse wethouders een hardnekkige traditie. Ze laten zich in het Zuiden voorstaan op een 'bourgondisch' leven, Breda is een heel gezellige stad en van carnaval begrijpen ze 'boven de rivieren' niets. Hetzelfde hoor je in Spanje, waar ze in Andalusië niet weten wat werken is en waar corruptie de economische vooruitgang belemmert, terwijl in het zuidelijke Beieren politici elkaar de goeie baantjes toeschuiven. Ook in de Verenigde Staten hoort men de krekels in het Zuiden zingen en werken de mieren in het Noorden.

Zelfs het noordelijk gelegen Noorwegen kent een Zuiden waar het goed toeven is. Langs de zuidkust van Sørlandet rinkelen de hele zomer ijsklontjes in longdrinkglazen boven het sonore gebrom van bootjes, terwijl hogerop gewerkt wordt. De Noorse Rivièra ligt zo bezien veel zuidelijker dan steden als Turijn en Barcelona, waar ze het geld verdienen en belasting betalen. En Milaan noordelijker dan Brabant en Limburg. Het Noorden is overal.

Soms zijn we er en voelen we ons superieur; dan weer ligt het boven ons en lijkt het ver en koud. Ik las een keer hoe een componist uit Parijs 's zomers in Groningen was uitgenodigd en bij Nederlandse vrienden informeerde of hij voor zijn Voyage en Hollande een winterjas mee moest nemen, nadat hij gehoord had dat Groningen daar helemaal in het Noorden lag.

Maar als je in het Noorden komt, is het vaak net weer een beetje anders dan je verwacht.

In Lapland wordt volgens de Noren bijvoorbeeld nauwelijks iets nuttigs gedaan en juist veel subsidie van het hardwerkende Zuiden verbrast. In dit hoge Noorden van Finnmark is het de hele zomer Zuid. Boven de poolcirkel blijft het die weken dag en nacht licht en het kan er behoorlijk warm zijn. Omdat er weinig geslapen wordt, drinken de Samen die vroeger Lappen heetten het hele etmaal door en ze denken er niet aan met rieken de mest te keren.

Menig toerist ziet, suf van slapeloosheid en aquavit, soldaten met rendieren op het ijs dansen. Ze raken het Noorden daar volledig kwijt.

Denken wij bewoners van het noordelijk halfrond trouwens wel eens aan de rest van de wereld? Waar Kerstmis hartje zomer is en waar het, hoe noordelijker je komt, steeds warmer wordt, tot aan de verzengende hitte van de evenaar?

Misschien ligt het Noorden helemaal niet overal. Het zit alleen maar in ons hoofd en het is daar om ons in te tomen tegen het ongebreideld drinken, feesten, ouwehoeren, versieren, regelen, roddelen, vergeten, overdrijven, lenen, koken en misbruik maken van de situatie. Het is de hinderlijke kompasnaald die trillend altijd dezelfde kant uit wijst. De vaste koers die een omweg de moeite waard maakt.

Essay Naar het Noorden

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden