Het nieuwe vasten is een religieuze vorm van zelfmanagement geworden: in veertig dagen kun je al je onhebbelijkheden overwinnen.

'Veertig dagen lang wilde ik geen bezwaren uiten en alleen op lichtpuntjes letten'', zegt Wil Derkse. ,,Dat is me vorig jaar niet helemaal gelukt.'' Derkse is hoogleraar en leidt een wetenschappelijke afdeling aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. ,,Een collega probeerde als vastenoefening veertig dagen niets over anderen te vertellen waar ze zelf niet bij waren. Op zo'n manier kun je van roddelen en kwaadspekerij proberen af te komen. Maar het is een moeilijke oefening.''

De veertigdagentijd, de vastenperiode binnen de katholieke traditie, begint vandaag, op Aswoensdag en duurt tot Pasen. In de vroege ochtend verbranden gelovigen palmtakken. Niet lang daarna tekent de priester of diaken met het as van de takken een kruisje op het voorhoofd van de aanwezigen: het symbool van bekering én van het voornemen om beter te leven.

Waar sapvasten -uitsluitend leven op sap van groente en fruit- vooral gaat om een lichamelijke schoonmaak, is vasten in religieuze zin een middel om geestelijk ruimte te scheppen. De traditionele katholieke vastenregels bepaalden jarenlang dat één volle maaltijd per dag kon worden gegeten, de overige maaltijden werden gehalveerd. Op vrijdag ontbrak vlees op tafel.

,,Kinderen tot twaalf jaar hoefden niet te vasten, omdat men geloofde dat dit schadelijk was voor hun groei'', zegt Maarten Baltussen, betrokken bij Vastenaktie, een organisatie die hulpprojecten voor ontwikkelingslanden opzet rond vastentijd. ,,Maar ook hen moest iets worden ontnomen. En dat was snoep. Het snoep dat kinderen kregen, bewaarden ze in een vastentrommeltje. Op zondag of aan het einde van de vastenperiode mocht het trommeltje geopend worden. Dat was dan feest.''

In het begin van de jaren zestig werd door het Tweede Vaticaans Concilie de strenge regels van het vasten losgelaten. ,,Een bevrijding toentertijd'', meent Baltussen, ,,toch, door het loslaten van de onthouding van eten, verlies je ook een stukje identiteit. Het is een eenvoudige manier om aan te geven wat het geloof voor je betekent: het is niet alleen een kwestie van overtuiging, maar ook van handelen.''

Katholieken lopen niet te koop met hun vasten. Dat komt doordat de oude generatie enigszins 'getraumatiseerd' is door de vroeger opgelegde vastenpraktijk, zegt Hans van Reisen, studiesecretaris van het Augustijns Instituut in Eindhoven. ,,Het vasten werd als een prestatie gezien. Je kon turven waar je jezelf van onthield. Dit trauma is de oorzaak dat het verplichte karakter van vasten in de jaren zestig radicaal is veranderd. Nu is vasten meer een daad van barmhartigheid; het geven aan de armen.''

Door de aandacht voor de ramadan van de moslims herontdekken veel christenen -ook de protestanten- het vasten binnen hun eigen traditie, weet Leo Feijen, eindredacteur van 'Kruispunt' en 'Studio RKK'. ,,Maar het is ook zeker een reactie op het materialisme.'' Hij schreef het boekje 'Hoe word ik gelukkig?' over levenswijsheid uit het klooster. ,,Zóveel mensen lopen vast, kampen met een burn-out. Je wordt gedwongen om na te denken hoe je het leven wilt inrichten. Niemand kan onder deze vraag uit.''

Het verlangen naar leefregels ziet Feijen als het bewijs dat mensen zichzelf beter willen leren kennen. ,,Vroeger gaf de gemeenschap je deze regels, nu biedt bijvoorbeeld vasten een moment om naar jezelf te kijken.'' Tijdens zijn lezingen vragen luisteraars steeds vaker hoe ze weer grip kunnen krijgen op het leven, zegt Feijen. ,,Iemand zei eens tegen me: Mensen hebben een voornaam, een achternaam, maar geen soortnaam. Je moet alles voor jezelf uitvogelen. Dat is bevrijdend, maar ook lastig. Traditionele gebruiken zijn dan handig als die hun nut bewezen hebben.''

Bekende Nederlanders worden dezer dagen op televisie ondervraagd over hun 'vastgedrag', een soberheidstest op internet heeft al vijftigduizend mensen laten ontdekken of ze bourgonidisch van aard zijn of asceet. Het volledig onthouden van voedsel gedurende een etmaal wordt alleen incidenteel gepraktiseerd. Op deze manier 'herinnert' een hongerige maag voortdurend aan de noodzaak tot bezinning op het leven. Het gros van de gelovigen die vasten, is minder radicaal: eten mag, hetzij verantwoord. De Raad van Kerken in Nederland komt met het kookboekje over 'de smaak van vasten, vieren en duurzaamheid'. Verschillende kerken en parochies organiseren solidariteitsmaaltijden, een menu dat vergelijkbaar is met een goede maaltijd in Afrika. Omslag, een 'werkplaats voor duurzame ontwikkeling', komt met een wereldmaaltijd: per persoon wordt niet meer voedsel gebruikt als beschikbaar is bij een eerlijke mondiale voedselverdeling. ,,Wie zich een sober of karig maal voorstelt zal zich verbazen: een wereldmaaltijd is een ruime, smakelijke en voedzame maaltijd'', meldt de organisatie. ,,Met drie gangen.''

Behalve verantwoord eten, geldt vasten ook als middel tot loslaten, vertelt Derkse. ,,In de tradities van het jodendom en christendom geldt vasten als een periode waarin je loslaat wat je bezwaart en terneerdrukt. Je bevrijdt je van wat je 'zwaar' maakt.'' Hier begint een religieuze vorm van 'zelf-management': de discipline opbrengen om gedurende veertig dagen onhebbelijkheden te overwinnen. Gehechtheid kun je aanpakken, angsten, te sterke binding aan het werk of bezit, roddel en achterklap en ook aan de televisie. ,,Mijn zus besloot om een televisieloze avond in te stellen voor het gezin. Op die avond gingen de kinderen boeken lezen.'' Zelfs afvallen is een mogelijkheid. ,,Als ik het druk heb, ben ik geneigd snel wat eten uit de koelkast te pakken. Dat is ook gehechtheid. Het is een goede gewoonte om alleen voor de normale maaltijd de koelkast te openen'', aldus Derkse. Onthouding werkt bevrijdend, is zijn overtuiging. ,,Stel dat je na een lange boswandeling een glas bronwater proeft. Dat is dan heerlijk. Maar bronwater smaakt nergens naar als je eerst zes pilsjes hebt gedronken.''

Belangrijk is om niet te idealistische doelen te stellen: 'zelf-management' kent ook z'n grenzen. ,,Je loopt het risico somber te worden als je geen resultaten boekt. Sommige mensen houden een vastendagboek bij, waarin ze één realistisch doel stellen. Als het de ene dag niet lukt, proberen ze het de volgende.''

Vasten gaat niet om het bereiken van resultaat, zegt Van Reisen. ,,Het helpt je je op God te richten, meer tijd voor gebed te nemen én je eigen integriteit te bevorderen.'' Het onthouden van een avondje televisie of een maaltijd heeft op zichzelf weinig zin, vindt Van Reisen. ,,Vasten heeft zélf geen waarde. Dat gebeurt pas als je het ritueel gebruikt voor iets positiefs: gebed, zieken bezoeken, aan armen geven of inspirerende teksten gaan lezen.''

,,Het gaat om het cultiveren van je innerlijke houding'', zegt Derkse. ,,Ook al kun je je doelen niet helemaal bereiken, je kunt je er wel toe zetten. Benedictus vond zelfs dat het hele jaar vastentijd moet zijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden