Het nieuwe van de oude journalistiek

,,Naar de donder ermee... laat chaos heersen... de muziek harder, meer wijn... Alle oude tradities hebben afgedaan en er is nog geen nieuwe voor in de plaats gekomen.'' Zo verwelkomde de Amerikaan Tom Wolfe in de jaren zeventig de nieuwe journalistiek: The New Journalism. Hij en zijn geestverwanten namen het op tegen de conventies van zowel de literatuur als de journalistiek. Zij verklaarden de roman, gespeend van relevant realisme, dood. En de journalistiek vonden zij met al die keurig achter elkaar gestapelde feitjes (wie, wat, wanneer, waar en waarom) slaapverwekkend. Zij wilden als romanciers journalistiek bedrijven en andersom: een echt verhaal vertellen.

Frits van Exter

Een goed voorbeeld was In Cold Blood van Truman Capote: het relaas van de moord op een boerengezin in Kansas door twee jongemannen. Op basis van onderzoek in de dossiers en eindeloze interviews met alle mogelijke betrokkenen, reconstrueerde de schrijver het drama in scènes met dialogen, wisselende standpunten, parallelle verhaallijnen, spanningsbogen en een oog voor de kleinste details. Het las als een trein en het was nog waar ook. De enige kritiek die Wolfe had was dat Capote nog niet ver genoeg was gegaan. Hijzelf wilde zich zo diep in zijn onderwerp boren dat hij in staat zou zijn om op te schrijven wat zijn hoofdpersonen daadwerkelijk dachten.

Aankomende journalisten werden hierdoor aangestoken. Het leek, zoals wel meer in die tijd, revolutionair. Wie het vak moet leren door politieberichten na te trekken, moet ergens over kunnen dromen en dat deed je dan ook: ,,Bij het tandenpoetsen keek de premier in de spiegel. Hij overwon het gevoel van vervreemding dat hem de laatste tijd wel vaker overviel, huiverde even en hernam zich. 'Vandaag zal het me niet weer gebeuren. Ik zal ze laten zien...' Hij wendde zich af van zijn evenbeeld. Buiten wachtte de chauffeur.'' Enzovoorts.

Dat leek pas journalistiek: de werkelijkheid van binnenuit beschreven. Maar afgezien van de vraag of daarvoor wel voldoende talent en tijd beschikbaar waren, kon je ook twijfelen aan de betekenis van deze nieuwe journalistiek. Was het niet vooral een kwestie van vorm, passend voor romanschrijvers die niets meer wisten te verzinnen? En bestond er geen risico dat fictie en non-fictie zich vermengen, omdat het los van conventies zo verleidelijk kan zijn de werkelijkheid naar je hand te zetten: de zon aan het einde dramatisch laten ondergaan, terwijl het alle dagen bewolkt was geweest?

Tom Wolfe is zelf later weer 'gewone' romans gaan schrijven. New Journalism heeft invloed gehad, maar geen wezenlijke. In diezelfde jaren zeventig bewees juist de oude journalistiek in Amerika haar kracht. De onthullingen over het afluisterschandaal Watergate en de oorlog in Vietnam, lieten zich niet lezen als romans. Het waren de meest zakelijke berichten, maar ook de meest dodelijke. De vrucht van het koelbloedig toepassen van conventies: feiten verzamelen, controleren en nog eens controleren, alvorens onbevreesd te publiceren.

Er klinkt nu weer een roep om nieuwe journalistiek. En dat is misschien even logisch als de roep om een nieuwe politiek. De oude journalistiek heeft dit jaar klappen opgelopen. De deelstudies van het Srebrenica-rapport hebben blootgelegd hoezeer de journalistiek zich op sleeptouw kan laten nemen door emoties in plaats van feiten. En dit jaar maakten boze burgers duidelijk dat de journalistiek zich zozeer richt op de gevestigde orde dat zij contact met een deel van de samenleving heeft verloren: veel media hadden lange tijd Fortuyn en zijn aanhang willen marginaliseren.

Dat leidde tot meer zelfonderzoek en vernieuwingsinitiatieven. Uit Amerika waait langzaam een nieuwe, 'nieuwe journalistiek' over: de Civic of Public Journalism, waarin de journalist zich advocaat maakt van de burger (bij voorkeur zijn lezer) en namens hem probeert de politieke agenda te beïnvloeden.

Je kunt je afvragen hoe nieuw dat is, maar belangrijker is dat vernieuwing niet beperkt moet blijven tot vorm- en stijlveranderingen. De geschiedenis leert dat de oude journalistiek nog niet zo slecht is, als zij maar volhardend en gewetensvol wordt bedreven. De grootste vernieuwing kan schuilen in het naleven van de beste tradities.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden