Het nieuwe slopen: geen onderdeel blijft ongebruikt

Het laatste deel van de ontmanteling van het gebouw van Rijkswaterstaat in Terneuzen. Het materiaal wordt gebruikt voor de nieuwe jeugdkliniek in Kloetinge. Beeld arie kievit

In Zeeland wordt uit onderdelen van een oud kantoor van Rijkswaterstaat een nieuwe jeugdkliniek gebouwd. Niet slopen, maar ontmantelen, is de gedachte achter dit ‘circulair bouwen’.

Was het oude kantoor van Rijkswaterstaat in Terneuzen gewoon gesloopt, dan had het al lang tegen de vlakte gelegen. Maar het gebouw wordt niet gesloopt, het wordt ontmanteld en dat proces zit nu in de laatste fase. Het houtwerk, de kozijnen, de balken worden gebruikt voor de nieuwe kliniek voor kinder- en jeugdpsychiatrie in Kloetinge, aan de andere kant van de Westerschelde. Ook de verlichting gaat mee, verrassend genoeg blijken in de oude fittingen moderne, energiezuinige ledlampen te passen. Want dat is het leuke, zeggen de partijen die betrokken zijn bij deze manier van hergebruik van een gebouw: gaandeweg het proces lopen ze tegen nog veel meer onderdelen aan die mee kunnen in de verhuiswagen dan ze vooraf hadden gedacht.

Het kantoor van Rijkswaterstaat, midden in het sluizencomplex van Terneuzen, is nog maar zeventien jaar oud. Maar de sluis is verouderd, en niet breed genoeg voor de zeeschepen die naar Gent moeten. Er komt een nieuwe, grotere sluis, een gezamenlijk Nederlands-Belgisch project waar alle bebouwing bij de sluizen voor moet wijken. Ook het kantoor van Rijkswaterstaat, waar zo’n zestig mensen werkten.

Begrijpelijk misschien, maar ook schandalig, vond de Middelburgse architect Taco Tuinhof. Het gebouw van Rijkswaterstaat was destijds een paradepaardje van het duurzame bouwen, het was er deels neergezet met materialen die al eerder waren gebruikt. En daar moest nu, al na zeventien jaar, de sloophamer op?

“Ik kon haast niet geloven dat dit weg moest”, zegt Tuinhof. De architect was gevraagd een ontwerp te maken voor de nieuwe jeugdkliniek van Emergis, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Kloetinge, gemeente Goes. Die ggz-instelling is, zegt directeur vastgoed Dorine Peters-van Dommelen, al zo’n tien jaar bezig met energiebesparing, bewustwording, met werken aan een gezonde omgeving qua klimaat, veiligheid, akoestiek.

“We wilden voor de nieuwe kliniek aansluiten bij de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van bouwen”, zegt ze. “En dat is de circulaire economie. Dus niet alleen zonnepanelen op het dak leggen, maar ook kijken wat je nog kan gebruiken aan materiaal dat er al is. In het circulaire verhaal draait het immers om de kringloop, dat er zo weinig mogelijk afval is.”

‘Wees zelf de verandering die je wilt zien’, dat is haar motto. “Je kunt hier heel lang over praten, maar je kunt het ook gewoon doen”, zegt Peters. Met de verbazing van architect Tuinhof over het pand van Rijkswaterstaat dat wijken moest voor de nieuwe sluis, was het idee geboren: dat gebouw moest gedemonteerd, en met de bruikbare onderdelen zou Tuinhof de kliniek ontwerpen. “Koken met restjes uit de koelkast”, noemt hij die manier van werken.

Scepsis

In de begroting van het nieuwe sluizencomplex was ondertussen al geld ingeboekt voor de sloop van het gebouw van Rijkswaterstaat. “De simpelste manier was: met de bulldozer erdoor en afbreken”, vertelt Waldo Broeksma, senior adviseur bij Rijkswaterstaat. “Circulair slopen lag destijds nog bij niemand op de tong.”

Maar in Rijswijk vonden ze het óók jammer dat hun duurzame gebouw in Terneuzen tegen de vlakte moest. Het verzoek van Emergis om het materiaal opnieuw te gebruiken viel op het hoofdkantoor in goede aarde. Rijkswaterstaat wilde meewerken, al was het nog onbekend terrein, en moest er wel wat weerstand worden overwonnen. Broeksma: “Het scheelde dat de onderdelen naar de jeugdkliniek gingen. Zo’n maatschappelijke bestemming is toch wat anders dan een schoenenfabriek.”

Ook bij het projectteam Nieuwe Sluis Terneuzen - waar Rijkswaterstaat inzit - was er volgens hem scepsis: “Ze wilden niet dat er gemorreld werd aan de plannen. Ze waren bang voor hogere kosten, en met name de Belgen zaten niet te wachten op vertraging.”

Zeker, sloop gaat sneller dan demonteren, zegt woordvoerder Jan van Gorp van het projectteam Nieuwe Sluis Terneuzen. Maar hij ontkent dat er huiver was voor dit experiment. Angst voor uitstel was er volgens hem evenmin. Van Gorp: “We waren direct voor honderd procent positief. We waren blij dat er iemand kwam voor hergebruik, dit is een hele goeie manier om met spullen om te gaan.”

Omdat sloop nu nog goedkoper is dan ontmantelen, lapte Rijkswaterstaat 35.000 euro bij. Eenzelfde bedrag kwam er van de provincie Zeeland. Ontwikkelingsmaatschappij Impuls Zeeland haakte aan met kennis en een uitgebreid netwerk. Eind januari werd de samenwerkingsovereenkomst ondertekend. Het Bredase bedrijf New Horizon Urban Mining haalt nu de laatste delen van het gebouw uit elkaar.

Tekst loopt door onder afbeelding

Nog te bouwen nieuwe kliniek. Beeld RV

Onverwachte vragen

Emergis heeft in Middelburg het Werkleerbedrijf De Ambachten, en daar worden de houten meerpalen uit Terneuzen op maat gezaagd. De medewerkers halen ook de spijkers uit de balken en sorteren die. “Dit is een fantastisch sociaal project”, zegt Emergis-directeur Peters. “Het is mijn missie om collega’s in de zorg te laten zien dat je deze manier van werken ook in de zorg kunt introduceren.”

Een lokaal bedrijf is bezig met de ledverlichting voor de oude lampen. “Die waren zo mooi, een beetje design-achtig, die gaan we nu ook ophangen”, vertelt Peters, die dit graag als voorbeeld noemt van een proces dat niet vooraf precies kan worden uitgestippeld, maar dat zich gaandeweg ontwikkelt.

Dat levert nieuwe, onverwachte vragen op. De bouw van de kliniek is nog niet begonnen, de spullen moeten dus worden opgeslagen. Wie is er in die tijd verantwoordelijk voor? Wat als de boel gaat schimmelen? Hoe moet het met de deuren, die in 2000 nog als duurzaam werden aangemerkt maar die nu niet meer aan de huidige normen voldoen? Hoe moeten nieuwe contracten ingevuld worden?

“Het is makkelijker om gewoon nieuw materiaal te bestellen”, erkent Broeksma van Rijkswaterstaat. “Dit vergt veel creativiteit, van alle kanten. Het succes hangt heel erg af van mensen die het willen, die buiten het boekje durven gaan en buiten de bestaande kaders denken.”

“Er zijn duizenden redenen voorbij gekomen om dit niet te doen. Het is allemaal ingewikkeld en nieuw, dus onzeker”, zegt Emergis-directeur Peters.

“Maar als de flow en de passie er zijn, en als iedereen overtuigd is van de noodzaak van de circulaire economie, dan kan er heel veel. Er zijn zoveel meer mogelijkheden dan mensen denken.”

• Afval bestaat gewoon niet

‘Wij slopen niet, wij oogsten!’, schrijft het Bredase bedrijf New Horizon Urban Mining op zijn website. In die paar woorden wordt de kern uitgelegd van urban mining, in het Nederlands zoiets als stedelijke grondstofwinning.

Afval bestaat in deze optiek niet, alle onderdelen die vrijkomen bij het ontmantelen van een gebouw worden gezien als grondstof voor een volgende bestemming. Directeur Michel Baars spreekt over een ‘mismatch’ in de gebouwde omgeving: wat er vrijkomt bij sloop en wat er nodig is bij nieuwbouw raakt elkaar nu niet. Dat moet anders, en dat kan ook, zegt Baars: “Als je met andere ogen kijkt, zie je andere oplossingen. Als je die andere bril opzet bij anderen, dan gaan ze meedenken en zien ze ook nieuwe mogelijkheden. Dat is supergaaf.”

Hij schat dat ongeveer de helft van het materiaal van het kantoor van Rijkswaterstaat in Terneuzen, naar de jeugdkliniek in Kloetinge kan. Voor de andere helft wordt een andere bestemming gezocht. Een deel van de luchtbehandelingsinstallatie gaat bij voorbeeld naar een oude diervoederfabriek in Den Bosch die wordt omgebouwd tot restaurant.

Bij New Horizon werken zes mensen, volgend jaar worden dat er vermoedelijk tien. Dit jaar gaat er zo’n veertien miljoen om in het bedrijf. Voor New Horizon is het ontmantelen in Terneuzen een klein project. In Dordrecht en Rotterdam demonteert het bedrijf 800 huizen, in Zwolle en Diemen een kantorencomplex. “Dit Zeeuwse project is klein, maar wel heel bijzonder”, zegt Baars. “Het is bijzonder dat alle partijen de circulaire ambitie hebben. Dat zou gewoon moeten zijn, maar het is bijzonder omdat het nog niet gewoon is.”

• Ook de oude kozijnen komen in het nieuwe pand

Architect Taco Tuinhof maakte voor de nieuwe jeugdkliniek gebruik van de materiaal uit het kantoor van Rijkswaterstaat. Ook die voor hem nieuwe manier van ontwerpen vergt creativiteit en geeft plezier, zegt hij. Dat hij minder vrij is in zijn keuzes hindert hem niet: “Architect is een dienstbaar beroep. Ik maak geen monument voor mezelf, maar ik wil met mijn kennis en energie iets toevoegen aan de samenleving.” Door bijvoorbeeld het gebruik van de kozijnen, doet het aanzien van het nieuwe pand in Kloetinge denken aan het oude in Terneuzen. De jeugdkliniek krijgt een zogenoemd materialenpaspoort. Dat overzicht van gebruikte elementen kan in de toekomst van pas komen als de kliniek aan het eind van haar levensduur is en ook weer ontmanteld moet worden. ook De oude kozijnen komen in het nieuwe pand

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden