Het nieuwe Bolshoi

(FOTO'S AP en JC CARBONNE)

Het oude, eerbiedwaardige Bolshoi Theater maakt een artistieke modernisering door. Bij het Moskouse ballet maakt het Zwanenmeer plaats voor moderne dans.

Het 235ste seizoen van het Bolshoi Theater in Moskou ging afgelopen september op ongewone wijze van start. Niet met een ’Zwanenmeer’, ’Giselle’ of andere balletklassieker, maar met de wereldpremière ’And then, One Thousand Years Peace’, een moderne danscollage over revolutie en reiniging; een coproductie van het Bolshoi en het Franse moderne dansgezelschap van choreograaf Angelin Preljocaj. Op technomuziek van de Franse technoproducer Laurent Garnier – a.k.a. dj Choice – en met een toneelbeeld van de Indiase beeldend kunstenaar Subodh Gupta.

Het Moskouse publiek was niet onverdeeld enthousiast over het resultaat, en critici spraken hun twijfel uit over de houdbaarheid van het werk.

Na een uitgebreide tournee in West-Europa, waarin de komende dagen Amsterdam wordt aangedaan, moet het dansstuk op het repertoire van beide afzonderlijke gezelschappen blijven staan en geheel met eigen dansers worden gedanst. Maar, zoals de danscriticus van de Engelstalige Moscow Times het verwoordde: „It is almost certainly not the sort of ballet to which visitors in Moscow (...) are likely to flock.”

Dergelijke reacties tonen aan dat ’And then, One Thousand Years Peace’ geen ballet is dat men snel met het Bolshoi Ballet zal associëren. Dat het gezelschap deze artistieke uitdaging is aangegaan, kan als stap in Bolshois vernieuwingsgezindheid worden beschouwd.

In de chaos van perestrojka-hervormingen raakte het Bolshoi Theater, waar het Ballet deel van uitmaakt, eind jaren tachtig in grote financiële problemen. De ene directeur volgde de andere op en doordat talent naar het Westen vluchtte, ging de hoge kwaliteitsstandaard verloren.

De Russische president Boris Jeltsin wendde op de drempel naar het nieuwe millennium zijn persoonlijke titel aan om Bolshoi als boegbeeld van cultureel Russisch erfgoed te behouden. Een reddingsplan van bijna 500 miljoen euro werd in werking gezet, waaruit een grootscheepse renovatie van het Bolshoi Theater werd gerealiseerd.

Behalve de overheid willen de nieuwe rijken in postcommunistisch Rusland het boegbeeld graag van cashflow voorzien. Zoals de adel Bolshoi in de negentiende eeuw grote donaties deed, en zo bijdroeg aan de gouden eeuw van het ballet, zo buitelen de oligarchen van nu over elkaar heen om zich aan Bolshoi te mogen liëren. Met grote westerse coöperaties is er een wedstrijdje ’wie trekt de dikste knip’ ontstaan. Resultaat is dat Bolshoi tegenwoordig een van de best onderhouden kunstorganisaties ter wereld is. Met zijn 220 dansers doet Bolshoi zijn naam (’bolshoi’ betekent groot) eer aan.

Dat Bolshoi tegenwoordig ook weer als ’groots’ te boek staat – voor velen is het Bolshoi Ballet het beste klassieke balletgezelschap ter wereld – is niet alleen te danken aan de florissante financiële positie. Het was vooral ex-directeur Alexei Ratmansky die in de vier jaar van zijn leiding (2004-2008) de ballet-evergreens revitaliseerde en het repertoire met werken van balletvernieuwers George Balanchine, Roland Petit en Christopher Wheeldon verbreedde. Ratmansky, die tegenwoordig als choreograaf in de Verenigde Staten bij het American Ballet Theatre werkt: „Je kunt als balletgezelschap geen museum zijn en er een repertoire op na houden waar geen rek in zit. Bolshoi is te lang geassocieerd geweest met één stijl, een bepaalde academische school terwijl de dansers zo veel meer kunnen.”

Voor zijn vertrek naar de VS, heeft Ratmansky in Moskou op de valreep het project met het moderne Ballet Preljocaj geïnitieerd, want „Angelin Preljocaj is een van mijn favoriete dansmakers”.

Ratmansky’s ’favoriet’ Preljocaj bezocht Moskou in 2007 om een solodanser te vinden voor een van zijn producties. Hij raakte er zo onder de indruk van de Bolshoi-kwaliteiten dat hij aangaf graag een stuk met de Russen te willen maken. Dat Ratmansky dat idee zag zitten en hem tien dansers ter beschikking stelde, tekent de grootheid van de voormalige Bolshoi-voorman, vindt Angelin Preljocaj. Maar om dat een revolutionaire ontwikkeling in de Bolshoi-geschiedenis te noemen, gaat de choreograaf te ver. Tegen persbureau Reuters: „De Bolshoi-stijl is er een van klassieke grandeur, puttend uit een enorme traditie. Mijn stijl is hedendaags, gevarieerd en brutaal. Het publiek zal hopelijk niet kunnen herleiden welke danser van Bolshoi, en welke van Preljocaj afkomstig is. Ik zag het als mijn opdracht vanuit de verschillende achtergronden iets nieuws te creëren.”

Hoe dan ook, Angelin Preljocaj is een opvallende keuze als Bolshois artistieke sparringpartner. Preljocaj is bekend om zijn politieke en maatschappijkritische interpretaties van balletverhalen en -thema’s. Zijn ’Sacre du printemps’ (2001) becommentarieerde de seksuele revolutie en bracht de rituele inwijding op seksueel expliciete wijze in beeld en ’Roméo et Juliette’ (1990) speelde in een politiestaat, waarbij de totalitaire regimes in communistische landen als leidraad golden. Alhoewel de Fransman in Rusland hooglijk wordt gewaardeerd om zijn remakes van Ballets Russes-highlights, stuitten zijn ’eigen’ werken in Moskou op publiek protest van groeperingen die ze als scabreus bestempelden.

Ook ’And then, One Thousand Years Peace’ heeft een politiek uitgangspunt. Met tal van verwijzingen naar de Openbaring van Johannes schetst de choreograaf een wereld van voor en na de apocalyps; als metafoor voor revolutie, die in de geschiedenissen van Frankrijk en Rusland zo’n ingrijpende gebeurtenis is geweest. In een veelheid aan scènes zien we onderdrukking, agressie, seksueel geweld, en manipulaties accelereren, terwijl men daar in de laatste scène gereinigd uit tevoorschijn komt.

Angelin Preljocaj maakt hiermee, naar eigen zeggen, een statement over de tijd waarin we leven, met zijn toenemend fundamentalisme en groeiende onverdraagzaamheid, verstopt achter de rituelen van ons alledaags bestaan. „Het gaat mij erom dat wat verborgen is, te ontsluieren,” zegt Preljocaj in een programmanotitie, waarmee hij aan de letterlijke vertaling van het Griekse woord ’apocalyps’ – de sluier oplichten – refereert.

Naar verluidt mocht één geplande scène van de Bolshoi-leiding geen doorgang vinden. Verschillende vlaggen van landen met een revolutionaire geschiedenis, waaronder de Russische, zouden op toneel worden gewassen om ze van hun historische bezoedeling te ontdoen. Zo omgaan met nationale symbolen, was volgens de Russen vragen om moeilijkheden. Ook bij Bolshoi kent vernieuwing zo zijn grenzen.

(FOTO'S AP en JC CARBONNE)Beeld ASSOCIATED PRESS
Het Bolshoi in 1980 met Natalia Bessmertnova in 'Giselle', en onder een beeld uit 'And then, One Thousand Years Peace' van de Franse choreograaf Angelin Preljocaj, dat dit jaar wordt gedanst. (FOTO'S AP en JC CARBONNE)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden