Het Nederlandse denkwerk achter de eenkindpolitiek

De wortels van de Chinese eenkindpolitiek, die nu is afgeschaft, liggen in Nederland. Trouw-journalist Martijn Roessingh belicht de theorie achter dit systeem, zes jaar na publicatie van zijn boek 'Waarom China mij twee dochters schonk'.

Song Jian mailde niet terug. Het was 2008. De Chinese wetenschapper achter het eenkindbeleid dat vorige week officieel ten grave is gedragen, hield zich onbereikbaar voor journalisten. Terwijl het juist voor een Nederlandse journalist zo interessant zou zijn om hem te spreken: hij deed zijn inspiratie in de jaren zeventig tenslotte in ons land op.

Song was een raketgeleerde, leider van een team binnen China's defensie dat berekeningen uitvoerde op basis waarvan kernraketten nauwkeurig konden vliegen. Voor een land dat een decennium eerder, in de jaren zestig, een kernmogendheid was geworden, was dat cruciale kennis. Zijn status was daarom hoog, zijn invloed groot, ontdekte de Amerikaanse antropologe Susan Greenhalgh, specialiste op het terrein van de Chinese bevolkingspolitiek. En hij sprak Engels.

Dat een raketgeleerde zich ging bezighouden met bevolkingsbeleid, lijkt enigszins toeval te zijn geweest. In 1975 dook Song Jian op in Twente, waar Nederlandse wetenschappers van de Technische Universiteit baanbrekende wiskundige modellen opstelden. Wiskundige Geert-Jan Olsder ontving hem, en vertelde enkele jaren geleden dat het een gewone wetenschappelijke uitwisseling was van techneuten onder elkaar. Song Jian was geïnteresseerd in hoe de technische universiteit was georganiseerd, het onderzoek vormgaf en zijn studenten opleidde. "Aangezien we wel vaker gasten ontvingen, had ik in de loop van de tijd een soort standaardverhaal hiervoor", zei Olsder. Daarna ging het steeds meer over het vakgebied, zoals over speltheorie en andere vormen van toegepaste mathematica.

undefined

Biertje

Het moet ergens aan het einde van de middag zijn geweest dat het gesprek wat begon te stokken, vermoeid als beiden waren door de taalbarrière - de Chinees sprak Engels, maar met een sterke tongval. Olsder en Song besloten een biertje te nemen in de Bastille, het café midden op de campus van de TU. Daar vertelde Olsder over zijn jongste werk: het gebruik van wiskunde voor het plannen van een bevolking. "Song veerde helemaal op", kan Olsder zich nog goed herinneren. Want die modellen gingen op zoek naar het bereiken van de optimale bevolking: het aantal monden dat een land maximaal kan voeden gegeven de hoeveelheid voedsel die het produceert. Dergelijke berekeningen waren in zwang omdat de Club van Rome enkele jaren eerder had geconcludeerd dat grondstoffen op aarde begonnen op te raken en de aarde de toenemende bevolking uiteindelijk niet zou kunnen dragen.

Olsders collega Huibert Kwakernaak schreef daar in 1975 een wetenschappelijk artikel over: Bevolkingspolitiek als optimaal besturingssysteem. Dat behandelt de vraag hoe 'de bevolking van Nederland - uitgaande van de huidige bevolkingsomvang en leeftijdsopbouw - in een zo kort mogelijke tijd teruggebracht kan worden naar een bevolking met een gegeven omvang en stabiele leeftijdsopbouw. De besturingsvariabele is het jaarlijkse geboorteaantal.' Vrij vertaald betekent dit: hoe krijg je het aantal geboortes zo laag dat de bevolking op niveau x komt, en daar ook op blijft? Voor de Nederlanders was het een theoretische exercitie, een middel om hun bestaansrecht te bewijzen. "We zaten in de toegepaste wiskunde, we moesten praktische toepassingen bedenken", aldus Kwakernaak. En de modellen hadden grote beperkingen. Zo hielden ze bijvoorbeeld geen rekening met migratie. Bovendien was de vraag hoe je het model in praktijk kon brengen: hoe zorg je dat mensen daadwerkelijk minder kinderen krijgen?

De Nederlanders ontmoetten Song in 1978 nogmaals, maar stapten zelf na enkele publicaties weer over op andere onderwerpen. Voor Song lag dat anders, vertelt Olsder. "Hij werd laaiend enthousiast en zei dat dit ook een goed onderwerp voor China zou zijn." Daar was de snel uitdijende bevolking een centraal thema geworden, ook al was de groei inmiddels al fors aan het afremmen (zie kader).

Met de informatie en berekeningen van Olsder, Kwakernaak en andere westerse wetenschappers kon Song in dat debat een centrale rol spelen. En hij berekende, op basis van dubieuze aannames over voedselproductie, dat de bevolkingsomvang van China maximaal 700 miljoen moest zijn. Om dat te bereiken, zo luidde de vervolgconclusie, moest er lange tijd slechts één kind per echtpaar worden geboren. Zoiets was veel simpeler te berekenen dan een raketvlucht, vertelden betrokken Chinese wetenschappers later aan Greenhalgh: waar voor de beschrijving van zo'n vlucht zeker zeventig variabelen meetellen, waren voor het beschrijven van de bevolkingsontwikkeling pakweg tien wel voldoende. Huidige omvang, leeftijdsopbouw, einddoel, geboortecijfer, sterftecijfer, migratie, huwelijken, vruchtbaarheid en nog zo wat variabelen: dan had je het wel gehad.

Song wees vooral op bevolkingspieken in de jaren vijftig en zestig, veroorzaakt door dramatische zwenkingen in het beleid van Mao. Die pieken zouden vervolgpieken veroorzaken als mensen uit die geboortejaren zouden trouwen en kinderen krijgen. De belangrijkste vervolgpiek werd halverwege de jaren tachtig verwacht (als de 55 miljoen kinderen uit 1962 en 1963 de leeftijd van 23 jaar hadden bereikt). En daarna zou de bevolking van China doorstijgen naar vier miljard, waarbij hij naliet te vermelden dat de vruchtbaarheid al snel aan het dalen was. Alles bij elkaar, zo betoogde hij, was snel en radicaal handelen cruciaal. Het was op dat moment al eind jaren zeventig: in vijf jaar tijd moest iedereen in China ervan overtuigd zijn geraakt, dan wel gedwongen, slechts één kind te nemen.

undefined

Geen tegenspraak

Tegenspraak was er weinig. Onder Mao's Culturele Revolutie waren in de jaren zestig de universiteiten vrijwel geschoond van sociale wetenschappers met een internationale blik: die waren allemaal verdacht gemaakt, vermoord of 'heropgevoed'. Een enkeling durfde te voorspellen wat de sociale gevolgen zouden zijn van een harde bevolkingspolitiek - zoals het wegvallen van de zorg voor ouderen op het platteland, waar niemand een pensioen had en kinderen de ouden van dagen onderhielden. Maar deze enkelingen ontbeerden wat Song als lid van het militaire establishment wél had: flitsende computerberekeningen en, vooral, directe toegang tot de politieke top. Song wist Mao's opvolger Deng Xiaoping, die het land in snel tempo wilde moderniseren, ervan te overtuigen snel en drastisch in te grijpen.

Na dit besluit had de Communistische Partij ook de macht om het beleid daadwerkelijk uit te voeren. De partij had volledige controle over de economie, over het werk van vrijwel iedereen, over wie waar mocht wonen, en over wie waar vee mocht houden of graan mocht verbouwen. Verzet was er zeker, maar wie niet boog voor de wil van de partij had het zeer zwaar, verloor baan of huis, of moest torenhoge boetes betalen. En het bevolkingsbeleid was prioriteit nummer één: het werd opgetuigd met een immens controleapparaat dat tot in alle fabrieken, wijken en dorpen zijn macht kon laten gelden.

Zeker begin jaren tachtig waren de sociale gevolgen dramatisch: er is onder meer een huiveringwekkend aantal gedwongen abortussen gepleegd, tot in de laatste maanden van de zwangerschap aan toe. Ook was al vrij snel duidelijk dat er op grote schaal meisjes na een echo werden geaborteerd, of werden omgebracht of te vondeling gelegd.

Veel Chinezen zien zonen als cruciaal voor het voortzetten van de familielijn en de zorg voor ouderen in de toekomst en wilden bij één toegestaan kind dus hoe dan ook een jongen. Vooral vanwege dat laatste kwamen op het platteland al na enkele jaren versoepelingen - na een dochter als eerstgeborene mocht er nog een tweede kind komen. Maar de echte versoepeling dateert pas van de afgelopen jaren, met het besluit van vorige week dat ieder echtpaar twee kinderen mag krijgen als voorlopig hoogtepunt. En nog steeds worden in China bijna 20 procent meer jongens geboren dan meisjes.

Song Jian, die van een Nederlandse theoretische vingeroefening een reusachtig sociaal experiment wist te maken, zou zelf tot na de millenniumwisseling een cruciale rol blijven spelen in het bevolkingsbeleid. Olsder sprak hem voor het laatst in 2005, maar wist tot 2008 zelf niet hoe zijn modellen via Song de maatschappij in China zo drastisch hadden beïnvloed - dat jaar belde ik hem daarover, na het boek van Greenhalgh te hebben gelezen. Ondanks herhaalde verzoeken is het nooit gelukt Song zelf te spreken te krijgen, voor zover bekend heeft hij nog nooit een interview aan buitenlandse media gegeven.

undefined

Wonderlijk toeval

Het is verleidelijk om te speculeren wat er was gebeurd als Song Jian niet in 1975 en 1978 de Nederlanders had ontmoet en hun werk als inspiratiebron had genomen voor zijn modellen. Mogelijk was de kennis op andere wijze bij hem beland, of bij anderen in de Chinese overheid en wetenschap. Maar door de wonderlijk toevallige uitwisseling onder het genot van een biertje aan de universiteit Twente, had hij al wel cruciale kennis tot zich genomen op een moment dat zijn wetenschappelijke concurrenten nog relatief krachteloos waren in de strijd om aandacht van de communistische partijleiding. En op een moment dat de Chinese regering nieuwe stappen wilde zetten in het bevolkingsbeleid.

Dat valt de Nederlandse wetenschappers niet te verwijten, uiteraard. Niet dat zij geen vergaande dingen suggereerden. Zo schreven Kwakernaak en zijn co-auteurs in 1975: 'De tactiek (...) voor een praktische bevolkingspolitiek die tot doel heeft om in een zo kort mogelijke tijd een bepaalde stationaire bevolkingsopbouw en -omvang te bereiken, is om het vruchtbaarheidscijfer eerst in een zo hoog mogelijk tempo terug te brengen op het laagste sociaal-psychologisch aanvaardbare niveau, en het vervolgens weer te laten stijgen tot evenwichtswaarde." Anders gezegd: zorg dat vrouwen zo snel mogelijk zo min mogelijk kinderen krijgen en laat dan later de teugels weer vieren.

Waar de Nederlandse onderzoekers echter zonder omhaal vaststelden dat er ethische grenzen waren aan die verlaging, vonden Song en de Communistische Partij van China de ethische en sociaal-psychologisch aanvaardbare grenzen irrelevant. Dat verschil in benadering heeft de afgelopen 35 jaar dramatische gevolgen gehad.

Dit artikel is gebaseerd op een hoofdstuk uit het boek 'Waarom China mij twee dochters schonk' dat in 2009 verscheen.

undefined

Bevolkingsgroei in China

Toenmalig partijvoorzitter Mao Zedong stimuleerde Chinezen lange tijd om zoveel mogelijk kinderen te krijgen. Daardoor, en door de sterk verbeterde gezondheidszorg, groeide de Chinese bevolking van 540 miljoen in 1949 naar 937 miljoen bij zijn dood in 1976.

In de praktijk was er in de laatste jaren voor Mao's dood echter al een campagne gaande om Chinezen te vragen de groei te temperen - 'Later, Langer, Minder' gedoopt: latere huwelijken, langer wachten op kinderen en tussen kinderen, en vooral minder kinderen. Die campagne bleek al buitengewoon effectief (zie grafiek), zeker in de steden: eind jaren zeventig was in China het aantal geboortes per vrouw al gehalveerd en onder het niveau beland van de meeste ontwikkelingslanden.

Opvolger Deng Xiaoping besloot desondanks, overtuigd door apocalyptische voorspellingen, om voor één kind per echtpaar te gaan. Hij spiegelde zijn land aan de rijke westerse landen waar het geboortecijfer nóg lager was.

China zegt door het beleid 400 miljoen geboortes te hebben voorkomen, maar veel demografen betwijfelen dat. Met vrijwillige beperking, het opzetten van een pensioenstelsel en andere stimuleringsmaatregelen was mogelijk hetzelfde bereikt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden