Het monster Hitler mag geen gezicht krijgen

Menno Meyjes, Hollander in Hollywood, heeft met 'Max' zijn controversiële speelfilmdebuut gemaakt. De film, die volgende week in de Nederlandse bioscopen verschijnt, toont Adolf Hitler in zijn jonge jaren als worstelende kunstenaar.

Belinda van de Graaf

Menno Meyjes verwierf in Hollywood enige bekendheid als scenarist van Steven Spielbergs 'The Color Purple (1985). De bewerking van Alice Walkers gelijknamige roman met hoofdrollen voor Whoopi Goldberg en Oprah Winfrey leverde hem een Oscarnominatie op. Ook schreef Meyjes mee aan twee andere Spielberg-avonturen: 'Empire of the Sun' (1987) en 'Indiana Jones and the Last Crusade' (1989). Zijn laatste wapenfeit is het script van Edward Zwicks 'The Siege' (1998), een paranoia-thriller met hoofdrollen voor Denzel Washington en Bruce Willis waarin we Brooklyn in een soort tweede Beiroet zagen veranderen.

Met 'Max' heeft de 48-jarige scenarist nu zijn spraakmakende speelfilmdebuut gemaakt. De film toont Hitler op 30-jarige leeftijd, een gedesillusioneerde korporaal die zojuist is teruggekeerd uit de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Een kleine, tengere gestalte, gehuld in een zware legerjas, die in het München van 1918 eenzaam rondzwerft, zonder familie, zonder vrienden. Zijn enige bezit is een portfolio met tekeningen.

Hitler trekt daarmee de aandacht van Max Rothman, een jonge joodse galeriehouder en kunsthandelaar die in dezelfde oorlog zijn rechterarm heeft verloren en die Meyjes voor de gelegenheid in het leven heeft geroepen. In feite is 'Max' een dubbelportret van de historische figuur Adolf Hitler (gespeeld dooor de Australische acteur Noah Taylor) en de fictieve figuur Max Rothman (gespeeld door John Cusack), een historische fantasie gesitueerd ten tijde van 'The Big Bang of Weimar Art', zoals Meyjes het tijdens zijn bezoek aan het Filmfestival van Rotterdam formuleerde.

Meyjes: ,,Wat mij zo fascineert aan die tijd, is dat er mensen terugkeerden uit de Eerste Wereldoorlog die in zichzelf een optimisme of een spirituele kracht vonden om kunst te maken. Max is zo iemand. Hij is zonder rechterarm teruggekeerd uit die oorlog, waardoor hij zelf niet meer kan schilderen, maar hij neemt wel al die avantgarde-kunstenaars onder zijn hoede. Hij exposeert het werk van George Grosz en Max Ernst. Hij kijkt ook als een tijdgenoot naar het werk van Hitler. In zijn ogen zijn het oubollige tekeningen, maar omdat de verbitterde eenling achter die kitsch-kunst hem ook intrigeert, spoort hij hem aan meer aandacht aan zijn werk te besteden, en de diepte in te gaan. Tegelijkertijd zie je de schaduwzijde van München in die tijd, de teleurstelling, de armoede. Je ziet de mislukking van Hitler als schilder en je ziet hoe vroeg hij door het leger wordt gesteund.''

Meyjes, die zijn film omschrijft als een studie van een man die op een kruispunt in zijn leven staat, is zeker niet de eerste filmmaker die zich aan een portret van Hitler wijdt. De Duitse regisseur Hans-Jürgen Syberberg maakte in 1977 het alom geprezen 'Hitler, ein Film aus Deutschland', een zeven uur durend magnum opus dat zich naar voorbeeld van Wagners 'Ring' in vier hoofdstukken ontvouwde. Een recenter voorbeeld is 'Moloch' (1999), het Hitler-portret van de Russische regisseur Aleksandr Sokoerov waarin de neurotische en hypochondrische Führer in de lente van 1942 een weekendje doorbracht op zijn 'Adelaarsnest', hoog in de Beierse Alpen.

'Het menselijke gezicht van het kwaad tonen is nodig om het kwaad te begrijpen', zo verklaarde Sokoerov. Een dergelijke intentie had ook Meyjes, maar het idee dat het monster een menselijk gezicht zou krijgen, stuitte bij voorbaat al op verzet.

Spielberg, zijn oude compagnon, zei als hoofd van de 'Shoah Foundation' bij voorbaat geen medewerking te kunnen verlenen. Meyjes kreeg de Jewish Defense League op zijn hals. De New York Times schreef over een 'cynische exploitatie'. En ook na bezichtiging bleef de controverse bestaan. De Berlinale weigerde de film in zijn programma op te nemen, waarop er door de gepikeerde makers, onder wie John Cusack als hoofdrolspeler en producent, elders in Berlijn een alternatieve Duitse première werd georganiseerd.

Het is wat veel rumoer voor deze Canadees/Duits/Hongaarse co-productie die, op het 'production design' van de Nederlander Ben van Os na, niet bijster veel indruk maakt. De in potentie interessante karakters zijn oppervlakkig uitgewerkt, de (Engelse!) dialogen zijn flauw, om niet te zeggen belachelijk, en tussen feit en fictie blijft het wrikken. En natuurlijk, zo gauw de naam Hitler valt, is er ophef. Paul Verhoeven heeft zijn Hitler-biopic ook nog steeds niet van de grond gekregen. Jodie Foster ondervindt bij haar voorgenomen verfilming van het leven van Leni Riefenstahl, Hitlers favoriete filmmaakster, ook de nodige weerstand.

In Duitsland heeft Bruno Ganz zojuist toegezegd Hitler te vertolken in 'Der Untergang', gebaseerd op de gelijknamige besteller van Joachim Fest, en Traudl Junge's 'Bis zur letzten Stunde'. Aan Traudl Junge, de voormalige secretaresse van Hitler, werd onlangs een boeiend documentair portret gewijd. Een film zonder poespas, met alleen het pratende hoofd van een beschaamde, 81-jarige vrouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden