Review

Het moeten wel goden zijn die dit spel spelen

De roman 'Amphitrion', van de nog betrekkelijk jonge Mexicaanse schrijver Ignacio Padilla, is een van de duizelingwekkendste boeken die ik in jaren gelezen heb. Dat komt niet alleen door het verfijnde spel met verbeelding en werkelijkheid dat erin wordt opgevoerd, en ook niet alleen door de veelvuldige persoonsverwisselingen die plaatsvinden en de dubbelgangers die optreden. Er schuilt iets superieurs in de stijl van Padilla, iets dat doet denken aan de manier waarop Jorge Luis Borges, vanuit grote hoogte het speelveld van zijn personages overziend, zich stilistisch distantieert, waardoor een bijna bovenmenselijk perspectief ontstaat. Padilla legt, net als Borges, ook de nadruk op het labyrintische van de wereld en van de geest.

Niet voor niets heeft de roman een motto van Fernando Pessoa, de schrijver die zich opdeelde in vele pseudoniemen. Hij schreef: 'Ik voel dat ik niemand ben dan de schim/Van een gedaante die ik niet zie en die mij overschaduwt,/En ik besta uit niets zoals het koude duister.' Hierin is met wat goede wil ook het thema van de dubbelganger te lezen, waarnaar de titel van de roman, 'Amphitrion', verwijst. Het verhaal uit de Griekse mythologie komt er kort gezegd op neer dat Zeus in de gedaante van Amphitrion gemeenschap heeft met diens vrouw Alkmene. De god als dubbelganger.

Er wordt maar een paar keer in de tekst naar deze mythe verwezen, onder andere in een passage die het grote verschil onderstreept dat er tussen mensen en goden bestaat: ,,Ik weet nu dat gewone stervelingen soms voldoende razernij in zich kunnen verzamelen om tegen de goden in opstand te komen, maar ik weet ook dat het soms de goden zijn die ons naar huis terug laten keren, na ons bed te hebben ingepikt en onze vrouw te hebben bemind.''

De andere verwijzing bestaat uit de vermelding van het zogenaamde Plan Amphitrion, een plan voor dubbelgangers, dat maarschalk Hermann Göring in de eerste maanden van de oorlog zou hebben opgesteld als eventueel middel om de macht van Himmler te ondermijnen. Het plan werd in 1943 stopgezet vanwege beschuldigingen dat er een samenzwering tegen de regering werd gesmeed samen met 'de joden'. Deze mededelingen doet de schrijver in zijn Nawoord, waarin hij uitlegt op welke feitelijke gegevens uit de periode tussen 1916 en 1945, halverwege de Eerste Wereldoorlog tot het eind van de Tweede Wereldoorlog, hij zijn verbeelding gebaseerd heeft.

Al blijft Padilla natuurlijk de schrijver van de roman, binnen het boek blijkt ook een schrijver voor te komen, een zekere Daniel Sanderdon. Hij vertelt althans dat hij, precies op het moment dat hij dacht van zijn op Humphrey Bogart gelijkende moordenaar een nekschot te zullen krijgen ,,zo'n typische, verveelde zucht van hem hoorde en merkte dat hij zijn pistool weer in zijn jaszak stopte. En terwijl Bogart het autoportier achter zich dichttrok gaf de chauffeur, zonder zijn opvallende Duitse accent te verbergen, mij de ironische raad: 'Doet u ons een plezier, mijn vriend, en schrijft u dit verhaal op. Het wordt trouwens wel een grappig verhaal.'''

'Amphitrion' is opgebouwd rondom de vraag of het wel de echte Adolf Eichmann is geweest, die in Jeruzalem in 1962 werd opgehangen. Hoewel er pas laat daadwerkelijk een kwestie van wordt gemaakt, bereidt de roman de mogelijkheid van een dubbelganger van meet af aan voor. Maar dat is pas achteraf goed te zien. Het begint allemaal, deze zoals gezegd duizelingwekkende geschiedenis, in 1916, wanneer Thadeus Dreyer, een soldaat in het Duitse leger per trein op weg naar het front, Viktor Kretzschmar ontmoet, die ergens aan de spoorlijn München-Salzburg gaat werken als seinwachter. De mannen spelen een partij schaak met als inzet hun eigen identiteit. De winnaar zou seinwachter worden, de verliezer frontsoldaat, een keuze naar het schijnt tussen leven en dood. Dreyer wint en neemt de identiteit van zijn tegenstander aan.

Dit is de eerste persoonsverwisseling die plaatsvindt, maar er zullen er nog meer volgen. Later zal blijken dat Kretzschmar al niet de ware naam van de seinwachter in spe was, want hij beweert op het slagveld in Servië, 1918, te midden van de lijken: ,,Ik ben iedereen en niemand geweest. Ik heb zoveel namen en zoveel levens gestolen dat u ze nooit allemaal zou kunnen tellen.'' Zijn jeugdvriend, tegen wie hij dit zegt, kent hem als Jacobo Efrussi, het zoontje van de joodse juwelier in het Weense getto. Een ruw afgebroken schaakpartij uit het verleden wordt op het slagveld hernomen en heeft uiteindelijk tot gevolg dat Dreyer sterft en zijn jeugdvriend zijn identiteit overneemt.

Die derde Dreyer overleeft de oorlog en blijkt rond 1933 hoog gestegen te zijn in de nazi-gelederen. Zijn bemoeienissen met het gezin van seinwachter Kretzschmar lopen via zijn ordonnans de heer Goliadkin -de naam verwijst naar Dostojewski's roman 'De dubbelganger'- en richten zich voornamelijk op de zoon, Franz. Die wordt zich er gaandeweg van bewust dat de seinwachter zijn eigenlijke vader niet is, maar Thadeus Dreyer. Hoe dat kan is veel te ingewikkeld om nu uit de doeken te doen, maar het is zo, Padilla geeft daar onmiskenbare en ook geloofwaardige aanwijzingen voor.

Deze Franz beweegt zich vervolgens steeds meer in de richting van zijn natuurlijke vader. Heel die toenadering lijkt wel geregisseerd door een hogere hand: ,,Mijn confrontatie met hem was geen kwestie van tijd en hing ook niet af van de beslissingen waarvan ik dacht dat ik ze nam met een vrijheid van handelen, die altijd iets van een luchtspiegeling heeft gehad. Zonder dat ik het wist bleef mijn rol in die jaren beperkt tot het mij voortbewegen door een labyrint waarvan de sluisdeuren zich voor me openden of sloten om me precies naar de plaats te brengen waar anderen me hebben wilden. Kortom, in die jaren genoot ik van evenveel vrijheid als een knaagdier dat verdwaasd door een chaotische maquette van de kosmos dwaalt.''

Deze twee zinnen geven een goede indruk van de superieure stijl van Padilla. Ze maken het ook begrijpelijk dat het leven in de roman zo vaak wordt voorgesteld in termen van schaak spelen. Mensen zijn maar pionnen 'op het schaakbord van het leven', 'op het reusachtige schaakbord van de oorlog'. Het moeten wel goden zijn, of aan goden gelijke mensen, zoals generaal Thadeus Dreyer of zijn griezelige Goliadkin, die dit spel spelen. In elk geval is Dreyer in de roman degene die in het kader van het Plan Amphitrion voorstelt om zijn bastaardzoon Frans als dubbelganger van Adolf Eichmann in te zetten -beiden vertoonden een grote gelijkenis met elkaar.

'Amphitrion' bestaat uit vier delen, boeken genoemd, waarin vier personages het woord voeren, op verschillende tijden en op verschillende plaatsen. De eerste is Franz T.Kretzschmar, vanuit Buenos Aires in 1957. De suggestie is duidelijk: hier spreekt de dubbelganger van Eichmann, een paar jaar voordat hij werd gearresteerd. In de wereld die Padilla beschrijft en die allerlei raakvlakken heeft met de historische werkelijkheid zoals in zijn Nawoord uiteengezet, is het zo dat Eichmann ook na zijn arrestatie nog vrij rondloopt, want dat in zijn plaats iemand anders is berecht. De schrijver van het vierde boek, Daniel Sanderson, vermoedt dat de chauffeur met het opvallende Duitse accent hem wel eens geweest zou kunnen zijn. Van een neonazistisch complot lijkt in dat vierde boek sprake te zijn als Dreyer in 1971 -hij woont in Zwitserland onder een andere naam- vermoord wordt, omdat hij wil bekendmaken dat ze niet de echte Eichmann te pakken hebben.

Een ambitieus boek heeft een van Padilla's critici 'Amphitrion' terecht genoemd. Er is veel in aan de hand en dat in een vaak verwarrende samenhang. De lange, prachtig verlopende zinnen vol beelden en bespiegelingen -geprezen zij de vertaling- maken tezamen dat dit boek staat als een huis. Ik ben er nu twee keer naar binnen gegaan om alles goed in me op te nemen, maar ik ken nog lang niet alles wat er in staat. Dat weet ik zeker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden