Interview

Het moet over idealen gaan, niet alleen om vermaak

Ola Mafaalani: 'Het is tijd dat we even ophouden met zwijgen.'Beeld Linus Harms

Ola Mafaalani mist de diepgang in het theater. Juist in deze tijden. De artistiek directeur van het Noord Nederlands Toneel hoopt het tij te keren. 'Dit land dreigt door angst de geschiedenis in te gaan als een land dat totaal onverschillig is.'

Theatermaakster Ola Mafaalani is iemand van veel woorden en grootse gebaren. Regelmatig schalt haar harde, schelle lach door de woonkamer van haar Amsterdamse bovenwoning. En wanneer ze haar verhaal wil onderstrepen, zegt ze 'serious', in het Engels.

Maar nu valt de artistiek directeur van het Noord Nederlands Toneel (NNT) in Groningen even stil. Dan zacht, beheerst: "Ik was de meest compromisloze regisseur van Nederland. Maar ik had steeds een beetje meer water bij de wijn gedaan. Ik keek naar wat ik had gemaakt en dacht: wat is er toch van je geworden?"

Dat was vlak na de première van 'Hamlet' in 2012. Het had een puzzel moeten worden voor het publiek: is Hamlets vader wel overleden, is dat koninkrijk echt overgenomen door zijn oom, heeft Hamlet überhaupt een vader of is hij zelf de psychopaat? Mafaalani verbleef voor haar research een tijd in een psychiatrische instelling. "Daar hoorde ik letterlijk dit soort verhalen: over vergiftigingen, achtervolgingen, complottheoriëen."

Maar Hamlet werd een compromis. Toegankelijker. Dichter bij het origineel. Het was de tijd van de cultuurbezuinigingen, van de kritiek op 'linkse hobby's'. Het ministerie wilde hogere inkomsten en doortimmerde beleidsplannen zien. "Het ging goed met het NNT, we trokken meer publiek dan ooit, en toch werd ik bang dat we de targets niet zouden halen", vertelt Mafaalani, die de ene na de andere sigaret opsteekt. ("Ik heb vandaag te weinig gerookt.")

"Toen het af was, dacht ik: dit is maar half wat ik wilde maken, ik heb mezelf gecensureerd. Volgens mij hebben meer mensen dit: dat juist als ze aan de top komen - de plek waar ze alles kunnen veranderen - ze het tegenovergestelde gaan doen, door de verantwoordelijkheid die ze hebben voor het grote geheel. En zichzelf daarin verliezen."

Daarover moest haar volgende voorstelling gaan: over een vrouw in een hoge positie, die worstelt met haar idealen en de prijs die ze privé moet betalen. Zoals premier Birgitte Nyborg uit de Deense tv-hitserie 'Borgen'. De serie werd door Mafaalani en toneelschrijver Ko van den Bosch bewerkt tot een tien uur durende non-stop toneelvoorstelling met meer dan dertig acteurs.

Ola Mafaalani, directeur van het Noord Nederlands Toneel, spreek op de Grote Markt tijdens de manifestatie Vluchtelingen Welkom in Groningen.Beeld anp

Is dat de manier om mensen naar het theater te krijgen? U heeft eerder uitgehaald naar collega's die een 'avondje uit' beloven.
"Kijk, als Shakespeare tegen vermaak was geweest dan zou je zijn naam nu niet meer kennen. Wat mij stoort is dat veel voorstellingen alleen nog om vermaak draaien. Theater maak je omdat je het over idealen wilt hebben, omdat je leiderschap opnieuw wilt definiëren, omdat je een post-feministische kijk op vrouwen wilt. Er zijn duizend belangrijkere redenen dan vermaak.

"Adam Price, de schrijver van Borgen, heeft bewust een verslavend aspect ingezet en er een soort detective van gemaakt. Omdat hij het gebrek aan interesse voor politiek aan de kaak wilde stellen en veranderen. Hij zag rechts in Denemarken groeien - dat is daar nog erger dan hier - en hij besefte dat het mis kon gaan. Dan pas realiseer je je dat democratie echt een hele goeie uitvinding is.

"Price wilde met Borgen laten zien dat het zin heeft als de massa over de schouders van politici meekijkt en hen op de vingers tikt. Wij zijn het idee kwijtgeraakt dat de kiezer macht heeft. We kunnen invloed krijgen, maar dan moeten we wel wat doen. Dan moeten we die macht willen."

Mafaalani is gefrustreerd over de kille reacties op de vluchtelingencrisis en de onzin die er over asielzoekers wordt beweerd. Gefrustreerd over het 'gebrek aan leiderschap' bij premier Rutte. Over politieke partijen die volgens haar met z'n allen de boze, rechtse kiezer lijken te willen vertegenwoordigen. "Ze zijn bang dat alle stemmen naar de PVV gaan. Zo bang, dat we door angst de geschiedenis ingaan als een land dat totaal onverschillig is. Het is echt tijd dat we even niet zwijgen."

In september maakte ze daarom een statement bij de opening van het Theaterfestival. Ze sprak daar 'De Staat van het Theater' uit; normaliter een toespraak over kunstbeleid en -subsidie. Maar Mafalaani hekelde het gebrek aan diepgang in het theater en vroeg aandacht voor de vluchtelingencrisis.

Tijdens haar speech druppelden tientallen vluchtelingen het toneel van de Amsterdamse Stadsschouwburg op. Kinderen, jonge jongens, gezinnen. Waarom mogen zij hier niet zijn, vroeg ze het publiek. Het maakte indruk, een deel was na afloop in tranen. Ze wilde geen acteurs, het moest echt zijn, zegt Mafaalani die samen met theatermaker Bright Richards één voor één de kamers afging in de Utrechtse asielopvang om te vragen of men mee wilde doen aan haar performance. Met bussen werden ze naar het theater gereden. "Ik wilde hun het applaus geven. Ze even het Nederland laten zien zoals het zou moeten zijn."

Begrijpt u die angst voor asielzoekers bij inwoners van Steenbergen of Oranje?
"Ja, absoluut. Kijk, ík weet dat het onzin is als zo'n politicus zegt dat ze onze woningen afpakken. Maar als jij een sociale huurwoning hebt en de statistieken niet kent, ga je ervan uit dat wat politiek leiders zeggen, waar is. Ik vind het schandalig dat politici onwaarheden verkondigen omdat het politiek gewin oplevert. De ergste dingen in de wereldgeschiedenis zijn gebeurd door leiders die angst prikkelden bij hun bevolking."

U bent geboren in Syrië. Voelt u zich extra verbonden met het lot van de Syrische vluchtelingen?
"Ik vraag me dat af... Ik denk het niet. Als die dode, aangespoelde kinderen uit een willekeurig ander land waren gekomen had ik daar net zo verbijsterd naar gekeken. Ik was ook actief toen de oorlog in Joegoslavië uitbrak, ik heb voorstellingen gemaakt over Srebrenica, over Kosovo. Het verschil is dat ik de plekken herken die nu worden gebombardeerd. Dat is heel raar. Alsof het Leidseplein er opeens niet meer is.

"Ik ben opgegroeid in Duitsland. Mijn ouders hebben mij nooit leren lezen en schrijven, dus mijn Arabisch is mi-se-ra-bel. Ze hadden het idee dat die Syrische cultuur vanzelf wel op hun kind zou overslaan. De Syrische geschiedenis, de politiek; niets heb ik daarvan meegekregen. Dus ik heb ook totaal geen identificatie met whatever. Als ik naar Syrië kwam, was ik altijd die Duitser. Maar door deze vluchtelingen werd ik, misschien uit wanhoop geboren, voor het eerst in mijn leven als Syriër gezien.

"Mijn vader zou in Duitsland zijn medische specialisatie doen. Dat duurt vijf à zes jaar. De bedoeling was dat ze terug zouden gaan. Toen we verhuisden was ik twee, mijn zus vier. Waar mijn ouders niet over hadden nagedacht was dat ik en mijn zus dáár zouden opgroeien. Met de Duitse taal, de mentaliteit, westerse kleding, een grote mond. Pas na een paar jaar beseften zij: wij kunnen terug, maar die meisjes niet."

Is Nederland inmiddels uw thuisland?
"Ik ben zo vaak verplaatst in het leven, dat ik daar totaal geen concept bij heb. Ik ben wel aan dit land verknocht geraakt. Al mijn dromen werden hier waar. Ik heb nooit bewust besloten om hier te blijven. In 1992 kwam ik met een Erasmus-stipendium voor vier maanden. Twee weken voordat dat afliep dacht ik: wat als ik nog even blijf? Mijn carrière begon, ik ontmoette Ko, het beviel me hier. Later werd Sammie geboren, die moest op een gegeven moment naar school. Dus ik bleef, zoals mijn ouders in Duitsland bleven."

Geboren in 1968 in Syrië. Ze groeit op in Duitsland en vestigt zich in 1992 in Nederland.

Studeerde film- en televisiewetenschap, germanistiek, anglistiek en politicologie in Bochum (Duitsland) en theaterwetenschap in Amsterdam.

Haar eerste voorstelling 'Harige Machines' maakt ze in 1995 bij het Grand Theatre in Groningen. Daarna werkt ze voor onder meer de Koninklijke Vlaamse Schouwburg, het Kölner Schauspielhaus en Toneelgroep Amsterdam.

Sinds 2009 is ze artistiek en algemeen directeur van het Noord Nederlands Toneel (NNT) in Groningen.

2016 is haar laatste jaar bij het NNT.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden