'Het moet goed komen, het moet'

'E-day' nadert. Europa wacht gespannen op de dag waarop regeringsleiders vertellen hoe ze de euro redden. Ronald Plasterk ook. Het PvdA-Kamerlid en lid van de vaste Kamercommissie voor Financiën geeft zíjn visie op deze eurocrisis. Meer macht aan Brussel, het kan helaas niet anders.

INTERVIEW | WYBO ALGRA

Ooit, in het Duitsland tussen beide wereldoorlogen, zijn de voorouders van Ronald Plasterk alles kwijtgeraakt. Plasterk heeft in zijn huis in Bussum nog de schilderijen die aan de gloriedagen herinneren, en de zilveren sieraden.

De rest van het familiekapitaal verdampte tijdens de beruchte hyperinflatie van 1923. Duitsland stond voor grote herstelbetalingen aan Frankrijk, in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, en dacht dat handig op te lossen door op grote schaal Duitse marken bij te drukken. Het geld verminderde echter zo snel in waarde dat het letterlijk de kachel in kon. Dan leverde het tenminste nog warmte op.

Deze monetaire inschattingsfout beïnvloedde de familiegeschiedenis ingrijpend. De jonge Plasterk had kunnen opgroeien in grote welvaart; het werd een portiekwoning in Den Haag, in een Vogelaarwijk avant la lettre. "Mijn vader werd geboren met een gouden lepel in zijn mond. Maar na de oorlog begon hij zijn loopbaan als buizengieter bij Philips."

Anders dan velen denken, benadrukt het inmiddels 54-jarige PvdA-Kamerlid, heeft het aanzetten van de geldpers begin jaren twintig níet geleid tot een neerwaartse economische spiraal en massawerkloosheid, die weer de voedingsbodem zouden hebben gevormd voor het opkomende fascisme in Duitsland. Dat is een veelgehoorde verklaring voor de opstelling van Duitsland in de huidige eurocrisis. Veel economen, en ook eurolanden als Frankrijk, vinden dat de Europese Centrale Bank (ECB) de geldpers aan moet zetten; Duitsland is daar steeds mordicus tegen geweest. Logisch toch, gezien de desastreuze ervaringen van juist onze oosterburen met deze strategie?

Maar historisch gezien kán dit schijnverband tussen hyperinflatie en fascisme niet eens kloppen, rekent Plasterk voor. Na 1923 kwamen in Duitsland eerst nog de roaring twenties, de hoogtijdagen van Kurt Weill en Bertolt Brecht, Bauhaus. Een periode van hoogconjunctuur die abrupt ten einde kwam na de krach op Wall Street in 1929. Duitsland, door schade en schande wijs geworden, zette ditmaal juist niet de geldpers aan. Met als gevolg de diepe crisis van de jaren dertig die ditmaal, vele jaren later dus, wel een vruchtbare voedingsbodem bleek voor nazisme en oorlog.

Dus, ondanks zijn familiegeschiedenis: wat hem betreft mag de ECB obligaties van eurozondaars als Griekenland en Italië zonodig blijven inslaan. Waarna vele andere stappen moeten volgen, en Plasterk vérgaande termen als begrotingsunie en eurobonds laat vallen.

Afgelopen vrijdag in een Amsterdamse horecagelegenheid. Bondskanselier Merkel lijkt eindelijk haar standpunt wat te versoepelen over wat heet 'een actievere rol voor de ECB'. ECB-voorman Draghi hint er ook op dat daar wel over te praten valt. Daags ervoor heeft president Sarkozy laten weten dat Frankrijk inziet dat overdracht van soevereiniteit aan Brussel onafwendbaar is. Dit allemaal in de aanloop naar weer zo'n cruciale top, aanstaande vrijdag.

Alle reden voor optimisme, toch?
Plasterk: "Er moet nu echt iets gebeuren. Het Europese reddingspakket van half oktober was alleen maar een stap in de goede richting. De zeventien regeringsleiders deden zelf heel weinig en gooiden alles over de schutting: de banken zouden vrijwillig Griekse schulden kwijtschelden, de Chinezen zouden het steunfonds vullen en de Italianen zouden zich voortaan aan alle afspraken houden. Dat is wel heel makkelijk. Je ziet eindelijk dat standpunten aan het schuiven zijn, nu het vijf voor twaalf is. Het is in principe nog op de rails te krijgen. Landen als Spanje en Italië staan er wat betreft hun begroting niet eens zo beroerd voor. Als de rente op staatsleningen blijft stijgen en stijgen, wordt elk land insolvabel. Maar met een fatsoenlijke marktrente en een goede vernieuwing van de economie, kunnen ook die eurolanden het redden.

Het probleem is deze onderliggende paradox: je moet de markt ervan overtuigen dat Europa staat voor de eurozone, onvoorwaardelijk. Dat obligatiehouders dus altijd hun geld terugkrijgen. En tegen Italië moet je zeggen dat garanties wel degelijk voorwaardelijk zijn. Voorwaardelijk én onvoorwaardelijk, dat kan niet allebei waar zijn. Daar kom je alleen uit door snoeiharde afspraken te maken met een land als Italië. Dat de vrienden van Berlusconi eens fatsoenlijk belasting gaan betalen. Als je er niet van overtuigd bent dat alle eurolanden meedoen, kom je er niet uit. En je moet harde afspraken maken over sancties tegen eurozondaars. Het ontnemen van stemrecht, het opschorten van subsidies.

En je komt hoe dan ook bij de ECB uit om uit de acute crisis te komen. Het interessante is: als de ECB bereid is massief in actie te komen, zullen de rentes die Italië en Spanje moeten betalen al gaan dalen naar normale proporties. Waarna massale opkoopacties van obligaties dus helemaal niet nodig zijn. Het is zoals met een voetbalwedstrijd. De ME hoeft, als ze in voldoende aantallen aanwezig is, gewoonlijk helemaal niet in te grijpen om rottigheid te voorkomen. Zichtbaar aanwezig zijn is al genoeg."

Vraag was: vertrouwt u erop dat het goed komt?
"Het móet goed komen."

Voormalig hoogleraar ontwikkelingsgenetica Plasterk zat als minister van onderwijs in de zogeheten sociaal-economische zeshoek van kabinet Balkenende-IV. Als zodanig was hij erbij toen in 2008 de eerste bank viel. Daarom stak hij in 2010 in de PvdA-fractie zijn vinger op voor het woordvoerderschap financiën: hij vond dat het financiële systeem anders kon en wilde daar graag aan bijdragen.

Deze vrijdag is hij op doorreis. Hij komt van een werkbezoek aan De Nederlandsche Bank. Hierna heeft hij een afspraak op het Beursplein - nee, ditmaal niet op het tentenkamp van de Occupy-beweging, waar hij dat eerste weekeinde, half oktober, wel aanwezig was bij de demonstratie tegen de hebzucht.

Waar ziet u de grote veranderingen van dit moment? Bij de instituten of bij een maatschappelijke beweging als Occupy?
"Occupy is een interessante beweging. Maar ik was vorige week ook bij het Sustainable Finance Lab, de groep economen en bankiers onder leiding van Herman Wijffels die streeft naar hervorming van het bankwezen, en eerder deze week bij een Kamerdebat over de woekerpolissen. Het zijn allemaal uitingen van ongenoegen over de financiële sector.

Daar moeten we stapje voor stapje doorheen om orde op zaken te stellen. De bonussen bijvoorbeeld: daar moeten we helemaal vanaf. De banken hebben ons in een crisis gestort waar we nog jaren voor zullen betalen. Dat is op zijn beurt een uitvloeisel van het denken van de jaren tachtig onder Reagan en Thatcher. De kleinere overheid, minder toezicht, dereguleren, het klassieke kapitalisme, greed is good.

De rechtse regeringen die het nu in Europa overnemen, doen het voorkomen alsof de crisis puur het gevolg is van uit de hand gelopen overheidsfinanciën. Dat is niet zo, de bankencrisis kwam van rechts. Gelukkig komen we nu bij een agenda waar ik me als sociaal-democraat meer bij thuisvoel. Verdelingsvragen, duurzaamheid, een andere ordening van overheid en markt. Ook voor rechtse regeringen is overheveling van macht naar Brussel nu bespreekbaar. Zie Rutte, die een evolutie heeft doorgemaakt. Ik hoor hem niet meer neerbuigend praten over de Grieken. Deze coalitie temt misschien niet de PVV, maar wel onze premier."

Tot kortgeleden was er nog twijfel over het pro-Europese gehalte van uw partij. Nu neemt u ferme bewoordingen als begrotingsunie en eurobonds in de mond. Bent u Europeser geworden het afgelopen jaar?
"De effecten van die ene munt zijn enorm onderschat. Toenmalig minister Zalm zei destijds dat de euro reuze handig was: hoefde je in het buitenland niet te wisselen. Het brengt veel meer mee. Ons economische lot blijkt nu stevig verbonden met dat van Italië. In wezen ben ik niet van standpunt veranderd. Al toen ik in de gemeenteraad van Leiden zat, begin jaren tachtig, vond ik dat je de macht zo decentraal mogelijk moet leggen.

Maar soms moet de macht naar een hogere instantie, omdat je er anders niet uitkomt. Als we de financiële markten willen beteugelen en de euro willen redden, moet er gewoon meer zeggenschap naar Europa. Maar alleen als het nodig is. Geen gekkigheid, zoals fietspaden die met Europees geld worden aangelegd. En als een land zijn begroting op orde heeft, hoeft Brussel zich niet te bemoeien met de pensioenen. Een dergelijke bemoeizucht holt het vertrouwen uit op het moment dat je Brussel wel nodig hebt. Zoals nu."

Afgelopen maandag. Merkel en Sarkozy laten weten dat ze een nieuw Europees verdrag willen voor begrotingsdiscipline. Elk land dient wettelijk vast te leggen dat het de begrotingsregels handhaaft. Over eurobonds hebben ze het niet, ook niet over ingrijpen door de Europese Centrale Bank. In het weekeinde heeft de Italiaanse premier Mario Monti gezegd 30 miljard euro te bezuinigen om het vertrouwen van de financiële markten te herwinnen. Die reageren opgetogen, maar in eigen land is er ook kritiek omdat de rijken en de belastingontduikers de dans ontspringen.

Vraag aan Plasterk is: gaat het in de aanloop naar 'E-day', vrijdag, de goede kant op? Hij reageert 's avonds laat, per e-mail. De bedoeling van een verdragswijziging is, legt hij uit, om veel bevoegdheden over te dragen aan de EU, om de begrotingen van de lidstaten onder controle te krijgen. Hij is benieuwd naar hoe de Nederlandse regering dit aanpakt: zal de PVV dit laten gebeuren? Zelf is hij er niet tegen dat het verdrag wordt opengebroken. "Maar dan moet het niet alleen gaan over de overheidsfinanciën, dan wil ik ook de financiële markten beteugelen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden