Het moederschap eer bewijzen

De Vlaamse schrijfster Monica van Paemel heeft zich tot taak gesteld te schrijven over kwesties die volgens haar zelden aan bod komen in de literatuur. ,,Hoe vrouwen een huishouden, een familie bij elkaar houden. En over moederliefde.'' Een gesprek over haar nieuwe boek, waarvoor haar eigen familie portret stond.

Monica van Paemel. ,,Niemand heeft je toch toegezegd dat je récht hebt op geluk?''

Ze draagt een halskraag, beweegt zich traag. ,,Stressfractuur'', zegt ze. ,,Er is een wervel geknakt. Erg pijnlijk.'' Gelukkig is het boek af, de grote roman waaraan ze drie jaar heeft gewerkt. Monter: ,,Kan ik me helemaal aan mijn zieligheid wijden.''

De Vlaamse schrijfster Monika van Paemel (59, het is haar niet aan te zien) ontvangt hartelijk in haar huis in Mechelen. Koffie, een schaal met cake en wafels. ,,U rammelt toch niet van de honger?''

Bijna 550 pagina's telt haar nieuwe roman, bedoeld als tegenhanger van 'De vermaledijde vaders' uit 1985. Daar legde ze destijds veel eer mee in: het vuistdikke boek beleefde tien drukken, critici waren enthousiast, jury's bekroonden het veelvuldig. De vorm was behoorlijk experimenteel. In die periode, zegt Van Paemel, moest ze nog laten zien dat ze 'net zo goed was als de jongens'. ,,Voor mijn veertigste wilde ik zo'n boek maken. Nu hoef ik niet meer te bewijzen dat ik kan schrijven.''

In de tussenliggende decennia verschenen er enkele matig besproken en verkochte romans. Ze wijdde veel tijd aan de PEN (schrijversclub) en aan de Balkan waar ze een hulporganisatie opzette. ,,Dat doe je uit een soort traditie: dat je moet doen wat op je weg komt. Dat je niet alleen leeft voor jezelf. Maar een paar jaar geleden wilde ik weer mijn eigen verhaal vertellen. De tijd wordt korter, natuurlijk. Ik moet goed plannen nu, opschieten. Daarom wilde ik weg uit de rechtstreekse politiek. Hoewel -als het Vlaams Blok de boel dreigt over te nemen, zal ik wel van me laten horen.''

'De vermaledijde vaders' ging vooral over mannen, hun tekortkomingen en wandaden. In de nieuwe roman lijkt Van Paemel áárdiger voor de andere sekse. Klopt, zegt ze. ,,'Vermaledijde vaders' was een soort oorlogsverklaring. Politiek gezien ben ik nog net zo duidelijk als toen. Eerder geradicaliseerd. Heren die de wereld om zeep helpen zal ik nog steeds niet toejuichen. Maar op het persoonlijk vlak ben ik milder. Er is mededogen bij gekomen. Je ziet de mannen, je ziet hun onvermogen. Niet dat ik alles goedkeur, maar ik begrijp hen beter.'' Als je jong bent, zegt ze, zie je mannen als vertegenwoordigers van hun sekse. ,,Later leer je ze zien als mensen. Maar mannen zullen altijd de ander blijven. Dat is juist het erotische. En dat heb ik nooit als negatief gezien.''

Haar nieuwe roman -ondertitel: 'De gebenedijde moeders'- vertelt het verhaal van Celestien. En vooral: van de familie Van Puynbroeckx, bezien door de ogen van Celestien. Vanaf haar veertiende woont ze bij hen in als huishoudster annex kindermeisje. Het perspectief in 'Celestien' doet denken aan dat van 'The Remains of the Day' van Kazuo Ishiguro. Daarin blikt de butler op zijn oude dag terug op een leven in dienstbaarheid aan een gegoede familie. En ook dat speelt zich af in de turbulente eerste helft van de vorige eeuw.

Van Paemel: ,,Ik wilde het perspectief van iemand die óók bij het huis hoorde. Van een die óók alles heeft meegemaakt. Ik dacht: die Van Puynbroeckxen hebben al praats genoeg. Toen ik eenmaal haar stem te pakken had, kon ik er geen speld meer tussen krijgen.'' Schrijven vanuit een ongeschoolde, 'eenvoudige' vrouw is niet zonder risico. De tóón moest kloppen, zegt Van Paemel. ,,Daar heb ik wel over in gezeten. Ik wilde elegant, soepel Nederlands schrijven, maar ze moest wel een eigen taal hebben. Zonder dat ze raar gaat praten. Celestien kan niet zeggen dat de zee naar kut ruikt. Dat werd flamoes -een woord dat bij haar past. Soms moest ik me documenteren. Wat wist een vrouw als Celestien van Joden? Sommigen zullen zeggen: zo denkt zo'n vrouw niet. Dat is een misverstand. Alsof mensen die handarbeid doen niet redelijk kunnen denken. Ze praat niet joyceaans, maar wat ze zegt is bijzonder genoeg.''

'Celestien' -Van Paemel noemt het een bij uitstek 'vrouwelijke' roman- raakt aan kwesties die volgens haar zelden aan bod komen in de literatuur. ,,Het gaat over hoe je het volhoudt van iemand te houden. Hoe je een huishouden, een familie bij elkaar houdt. Het is een boek over overleven: vrouwen zorgen voor de volgende generatie. Het gaat over moederliefde, de meest onderschatte vorm van liefde.'' Van Paemel wil dat moederschap eer bewijzen: het échte van Madame Van Puynbroeckx en het schaduwmoederschap van Celestien. ,,Kinderen op de wereld zetten is geen kunst'', zegt ze. ,,In leven houden wél. Iedereen heeft de mond vol over moeders, maar in de geschiedenis krijgen ze nauwelijks een plaats. Ze komen en gaan, het is of ze er niet toe doen. Elke keer als een van mijn eigen voedstermoeders stierf was het alsof ze zachtjes in de duisternis verdween. De grootste moordenaar wordt uitgebreider herdacht dan vrouwen die gewoon deden wat ze moesten doen.''

Misschien méér nog gaat 'Celestien' over de liefde tussen man en vrouw. Ondanks doodgeboren baby's ('de engeltjes') en vier onmogelijke, onhandelbare kinderen, ondanks wereldoorlog en tegenslagen, blijft de liefde tussen Madame en haar Augustijn fier overeind -niet het minst doordat ze elkaar in bed hevig blijven beminnen.

Van Paemel: ,,Tot op hoge leeftijd maakt Madame zich voor hem aantrekkelijk. En ze twijfelt geen moment aan haar vrouwelijkheid. Augustijn en Madame blijven bij elkaar omdat het klikt in bed. Zonder erotiek was het hen niet gelukt het vol te houden, de onverenigbaarheid van karakters was groot.'' Ze meent dat 'de kracht van erotiek' erg wordt onderbelicht. ,,In onze literatuur gaat het vaak over seksuele hoogstandjes. Zelden over de erotiek die door de hartstocht heen blijft bestaan. Deze twee mensen gáán ervoor, om het modern te zeggen. Ze hebben het vaste voornemen om van hun hartstocht iets te maken. Ze wíllen geen ander perspectief.''

Het thema blijkt niet zonder boodschap. Van Paemel heeft een broertje dood aan 'het consumentengedrag' in hedendaagse relaties. ,,Mensen worden verliefd, denken dat ze voor eeuwig gelukkig zullen zijn. Zit het even tegen, gaan ze weg. Wij doen alles voorlopig. Zijn gericht op onmiddellijke behoeftebevrediging. De achterdeur staat altijd open. Daar zet ik me hevig tegen af.''

Ze verwijst naar 'van die praatprogramma's' op de Nederlandse televisie. ,,Eén lange litanie. Mensen kunnen niet meer leven met tegenvallers. Dan denk ik: hoezo zou jou nooit iets overkomen? Niemand heeft je toch toegezegd dat je récht hebt op geluk? En ik denk ook: maakte je je nu maar op dezelfde manier druk om iets belangrijks.'' Beslist: ,,Dan is de nuchtere houding van Celestien mij liever.''

De huishoudster heeft weinig kansen gehad. Op haar veertiende weg van huis, 'technisch maagd' gebleven. ,,Ze heeft wel vrijers'', zegt Van Paemel, ,,maar ze komt tot de conclusie dat ze niet wil trouwen. In haar jeugd is ze verliefd geworden op Augustijn, een knappe man. Daar kan ze niet van loskomen, al wordt hij nooit de hare. In werkelijkheid wás hij ook een knappe man: charmant, lief voor vrouwen.''

In werkelijkheid? Jawel. Van Paemel komt er rond voor uit dat ze in 'Celestien' haar eigen familie heeft geportretteerd. Zonder haar biografie, zegt ze, had ze dit boek niet kunnen schrijven. ,,Mijn werk is heel erg verankerd in de werkelijkheid. Daar maak ik fictie van. En die is meer werkelijk dan de werkelijkheid zelf. Ik kan nu eenmaal niets verzinnen. Als ik geen gezicht voor me zie, kan ik niet schrijven.'' Van Paemel doet haar halskraag af, het is genoeg geweest voor vandaag. Ze herademt. Boven, in haar werkkamer, laat ze oude foto's zien die haar roman perfect zouden illu streren: de rijzige grootvader, de imposante grootmoeder. Ook haar grootouders, zegt ze, verloren baby na baby omdat haar grootmoeder resus-negatief bloed had -helaas wist ze niet dat dát de boosdoener was. Ook in dat huwelijk deed Madame de geldzaken, omdat haar man daar ongeschikt voor was. En ook dit echtpaar blééf een leven lang verslingerd aan elkaar.

De kleindochter pakt twee pasfotootjes van haar grootvader. ,,Kijk'', zegt ze. ,,Het verschil.'' Op het ene blikt een goed geconserveerde oude heer twinkelend in de lens. Op de andere foto is hij net weduwnaar. Een stokoude, gebroken man. Van Paemel: ,,Binnen een halfjaar na haar was hij ook dood.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden