Het misdadige brein: een vergezicht

De Vlaamse filosoof Jan Verplaetse ziet voor zich wat er zou gebeuren als de noties ’schuld’ en ’verantwoordelijkheid’ uit het recht zouden verdwijnen: criminelen beroepen zich erop dat hun hersenen hun eigen onafhankelijke gang gaan.

Jan Verplaetse

Amsterdam, 2020. Het Europese parlement heeft zonet een richtlijn besproken die ons rechtssysteem fundamenteel verandert. Tegen 2030 moet het schuldrecht in alle lidstaten verdwenen zijn. Tegen die tijd moet het Europese recht gezuiverd zijn van de noties ’schuld’ en ’verantwoordelijkheid’. Artikel 1 van de richtlijn stelt immers: ’Geen misdrijf of delict kan een misdadiger of delinquent verweten worden’. Niemand draagt schuld, noch voor het verdienstelijke, noch voor het afschuwelijke. Misdaad is even schuldloos als een tsunami of wolkbreuk. Misdadiger en slachtoffer zijn gewoon pechvogels.

In de toelichting zetten de indieners uiteen waarom ze deze radicale ommekeer willen. Allereerst is er de filosofische kritiek op de vrije wil. Na eeuwen discussie verwerpen filosofen dit concept unaniem. Eeuwen zoeken naar een reddend argument heeft niets opgeleverd. Integendeel, het syllogisme waaruit de onmogelijkheid van morele verantwoordelijkheid volgt, is nog altijd even geldig. Ook modieus beroep op kwantummechanica heeft de vrije wil niet gered. De indieners achten de tijd rijp om de bewijslast om te draaien. Zolang er geen goed argument op tafel komt, is het beter ervan uit te gaan dat de vrije wil niet bestaat.

In de tweede plaats zijn er nieuwe argumenten van neurowetenschappers. Zij tonen aan dat zelfs onze meest bewuste en overwogen beslissingen deel uitmaken van een causale keten waarover we geen ultieme controle hebben. Onze keuze wordt lang voor onze beslissing bepaald. Recent onderzoek laat zien dat we over belangrijke beslissingen geen controle hebben. Zo werd de beroepskeuze van proefpersonen ruim 8 seconden voor hun beslissing voorspeld. Ook van de deelnemers die voor een carrière in de misdaad kozen. Alle deelnemers hadden nochtans het gevoel dat ze keuzevrijheid hadden. Dezelfde illusie trad op tijdens een ander experiment. Dit keer werd hun brein met elektroden gestimuleerd. Vroeg je hen om een bedrag van honderd euro te delen of voor zichzelf te houden, dan besliste de elektrode hoe moreel zij zich gedroegen. Niettemin dachten alle deelnemers dat ze zelf beslisten. Zoals bekend, haalden die experimenten de koppen van alle kranten. Zelfs het Vaticaan gaf toe dat God onze vrije wil goed had verstopt.

Ook de wetenschap van de misdaad is ongenadig voor onze vrije keuze. Onderzoekers voorspellen accuraat wie misdaadgevoelig is en in welke mate. Recente modellen combineren genetische en omgevingsinvloeden. Het reductionisme is verleden tijd. De oorzaken van misdaad zitten op verschillende niveaus, maar geen enkel niveau wordt geschuwd. Ook hier boekte hersenonderzoek spectaculaire resultaten. Kinderen met psychopathische trekken – ooit was dit een taboe – kregen eerst een implantaat in een deel van hun amygdala. Verwacht werd dat hun strafongevoeligheid zou afnemen, maar dat bleek iets te simpel. Echter, nadat nog een elektrode in de frontaalkwab werd ingeplant was het effect opzienbarend. Al na enkele dagen kregen deze kinderen angst voor straf. Het vermoeden van veel experts dat mensen niet vrijwillig voor een misdadig leven kiezen, krijgt wetenschappelijke bevestiging. Waarom ze dan nog verwijten maken en straffen omdat ze het hebben verdiend?

Er is niet alleen de wetenschap. Justitie bevindt zich in een ongeziene crisis. De gevangenissen zitten overvol. Een steeds groter deel van de gevangenen bestaat uit psychiatrische gevallen die wegens gebrek aan aangepaste zorg toch in de gevangenis terechtkomen. Een steeds groter deel van de misdadigers wordt gevormd door minderjarigen die, hoewel ze ’onverwijtbaar’ zijn, toch veroordeeld worden om de publieke opinie te paaien. Tussen kennis en praktijk gaapt een diepe kloof. Wegens geldproblemen implementeren afgeslankte overheden die wetenschappelijke kennis niet. Europese overheden houden vast aan het schuldrecht. Dat is op korte termijn het goedkoopst, hoewel het meer misdaad creëert dan wegneemt. Straffen zijn afgesteld op het delict, niet op de delinquent. Noch qua vorm, noch qua duur. Voor meer individuele maatregelen is geen geld. Mensenrechtenorganisaties klagen de schrijnende toestanden en de ondoelmatige straffen al jaren aan, maar er gebeurt niets. Het strafrecht is niet meer dan brute vergelding omdat het publiek dit nu eenmaal wil.

Indien ze wordt goedgekeurd is die Europese richtlijn een mijlpaal in de Europese rechtsgeschiedenis. Tien jaar geleden had niemand dit verwacht. Natuurlijk was dit niet mogelijk zonder het beruchte Van der G.-arrest door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in 2017. Het arrest is voldoende bekend. Op consultatie stelt men bij de moordenaar van Pim Fortuyn een dubbele tumor vast. In de frontaalkwab en de amygdala. Artsen achterhalen dat die al jaren aanwezig is, maar nu pas excessief groeit. Vandaar zijn klachten. Na operatieve verwijdering voelt Volkert zich een heel ander mens die niet kan geloven wat hij heeft aangericht. Dat was hij niet. Om dit te bewijzen vraagt hij een herziening van zijn proces aan, maar de Nederlandse justitie weigert. Uiteindelijk trekt hij naar Straatsburg met het bekende gevolg. De Nederlandse overheid moet hem onmiddellijk vrijlaten. In Rotterdam gaan duizenden sympathisanten van Fortuyn de straat op. De beelden gaan de hele wereld rond. De regering-Wilders staat voor een dilemma: toegeven aan de buikgevoelens van het volk of gehoorzamen aan de universele mensenrechten? Wetenschappers en intellectuelen die geloven in Volkerts onschuld staan lijnrecht tegenover populistische opiniemakers. Maandenlang beheerst die tegenstelling het maatschappelijke debat. Uiteindelijk laat Nederland Van der G. vrij. Hij duikt onmiddellijk onder, bang voor een aanslag op zijn leven.

Dit arrest was het ultieme struikelblok voor het schuldrecht. Ineens werd duidelijk dat het verwijtrecht niet op rede maar op emotie berust. In een rationeel strafrecht is er geen plaats voor vrije wil en verantwoordelijkheid. Niemand heeft de vrijheid om buiten de causale keten te kiezen. Noch de brave burger, noch de moordenaar. Ineens werd duidelijk dat een ander soort strafrecht noodzakelijk is. Een verwijtloos strafrecht. Een strafrecht waarbij men nadenkt over hoe misdaad te vermijden is en welke maatregelen het meest geschikt zijn. Dat kan straf zijn, maar even vaak zijn andere maatregelen beter. Maatregelenrecht in plaats van strafrecht.

In dit klimaat kwam die Europese richtlijn tot stand. Ze omvat de volgende verplichtingen. Eén: elke strafrechtbank wordt opgesplitst in een rechtbank die de betrokkenheid van de beklaagde nagaat en een rechtbank die kijkt welke maatregelen noodzakelijk zijn om herhaling te vermijden. De eerste is een juridisch orgaan, de tweede een wetenschappelijk. Twee: het wetenschappelijke orgaan heeft een preventieve kamer die maatregelen overweegt en oplegt ter preventie van mogelijke misdrijven op grond van risicoanalyse. Drie: vrijheidsberovende straffen zijn er alleen voor personen die een gevaar betekenen voor de samenleving en die je niet door andere maatregelen kunt helpen. Vier: elke lidstaat is verplicht de bevolking te sensibiliseren zodat die nieuwe visie op misdaad en straf ingang vindt. Europese burgers moeten immers leren zonder verwijt naar misdadigers te kijken. Vijf: lidstaten die tegen 2030 niet voldoen aan deze verplichtingen, wordt niets verweten. Dat zou tegenstrijdig zijn. Wel volgen er maatregelen.

De nieuwe richtlijn brengt geen rust, maar oogst een storm van protest. De kritiek op de Europese bemoeizucht komt uit alle hoeken. Gelovigen én ongelovigen demonstreren samen tegen deze ’anti-vrijewilwet’. „Plato’s filosoof wordt Europa’s wetgever”, lees je op een spandoek. Ook filosofische genootschappen doen mee, behalve de spinozisten. Slachtoffers van misdrijven dienen petities in tegen deze algemene ’amnestiewet’. Israël wil de diplomatieke banden met Europa opzeggen en dreigt met een handelsembargo. Ex-gevangenen getuigen dat ze wel degelijk uit vrije wil stalen en fraudeerden. Ze verkiezen de zekerheid van een straf boven het ongewisse van maatregelen. Ouders, opvoeders, pedagogen reageren verbolgen. Ze begrijpen de richtlijn verkeerd want ze denken dat alles is toegestaan. Dat opvoeding niet meer nodig is. Dat een kind zich alles mag permitteren. Radio en televisie verspreiden hun misverstand. Ze berichten over jongeren die de richtlijn misbruiken om hun delicten te rechtvaardigen. Een Duits meisje zou haar ouders vermoord hebben omdat ze op zaterdagavond voor middernacht thuis moest zijn. Algemene chaos dreigt. Zelfs de politie gaat in staking omdat de richtlijn agenten demotiveert achter boeven aan te gaan.

Wie voor de richtlijn stemt, doet moeite om die misvattingen te weerleggen. Geen vrije wil, zo beklemtonen zij, betekent niet dat je geen grenzen kan stellen. Dat je alles moet goedkeuren. Het betekent alleen dat je de overtreder niets verwijt. Het betekent ook niet dat je niet meer mag straffen. Alleen moet het straffen op de toekomst gericht zijn en niet op het verleden. Er zijn ook voordelen. Geen vrije wil, werkt bevrijdend. Voor slachtoffers vol wraakgevoelens die aan hun trauma’s geketend zijn. De misdaad was niemands schuld. De dader wordt weer mens en is niet langer duivel.

Dit verheven perspectief geeft je rust. Zonder vrije wil, zonder verantwoordelijkheid valt te leven. Het is een goed idee om verantwoordelijkheid op je te nemen, maar lukt ditje niet, dan hoeft niemand je dat te verwijten. In een samenleving vol prestatiedruk biedt die richtlijn je een eiland van filosofische berusting. In het licht van de eeuwigheid zijn verwijten duistere illusies.

Tot een stemming kwam het niet. Een nieuw drama vond plaats. De schuilplaats van Van der G. werd ontdekt. Fortuynisten namen het recht in eigen hand en maakten de onschuldige moordenaar af. Op de muren spoten zij: „Ook wij kunnen er niets aan doen.”

De Nederlandse verdedigers van de richtlijn zijn razend. Ze verwijten de regering-Wilders nalatigheid. Sommigen spreken van een complot. Ze eisen een onderzoek om de verantwoordelijken te berechten. Ze zijn er zeker van dat de Nederlandse regering anders kon handelen. In hun woede zien ze de tegenspraak niet. Tegenstanders lachen in hun vuistje om zoveel contradictie. Kennelijk is de mens nog een maatje te klein voor een leven zonder vrije wil en verantwoordelijkheid. Na al het tumult is Europa geen illusie armer, maar een waarheid rijker. Het zal nog een eeuwigheid duren vooraleer de mens rijp is voor een leven zonder verwijten. Al is dit de weg die wetenschap wijst, onze diepere natuur sputtert hardnekkig tegen. Je mag het de mens niet kwalijk nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden