Het middel referendum is erger dan vermeende kwaal

De auteur is journalist.

ARIE KUIPER

Nooit zal ik begrijpen waarom verstandige mensen (S. W. Couwenberg, Erik Jurgens, J. J. Vis en vele anderen) gedurende enige tijd hun verstand verliezen en laten weten dat zij voorstanders zijn van invoering van het referendum. “Dat de referenda in Zwitserland vaak een conservatief resultaat opleveren zegt meer over de Zwitsers dan over het referendum”, schreef J. J. Vis (Het Parool, 23.2.87). Misschien. Laten we dan de Zwitsers (toch een hoogbeschaafd Engeland.

In de jaren zestig schafte het Britse Lagerhuis de doodstraf af, tegen de zin van de meeste Britten. Dat bleek uit alle, letterlijk alle onderzoekingen van de publieke opinie, niet een poll, maar tientallen, over vele jaren: tachtig procent van de Britten wilde handhaving van de doodstraf. Niets mee te maken, oordeelde het Lagerhuis, en het schafte met een meerderheid van 78 procent de doodstraf af(met uitzondering voor moord op ongewapende politieagenten).

In de jaren tachtig was in Engeland de IJzeren Dame Margaret Thatcher aan de macht. Zij was (en is nog steeds) voorstander van de doodstraf (door ophanging). In 1984 behaalde zij haar tweede verkiezingsoverwinning. Nu is de tijd rijp, moet zij hebben gedacht, nu ben ik pas echt machtig, en zij diende een wetsvoorstel in tot herinvoering van de doodstraf

Weer gingen de Britse Nipo's en InterViews aan het werk en ja hoor, weer wezen alle polls in dezelfde richting. Tachtig procent van de Britten was het met de premier eens: de doodstraf moet terug. Maar het Lagerhuis was en bleef eigenwijs en verwierp Margarets wetsvoorstel. Dat was een van de weinige keren dat vele Conservatieve leden van het Lagerhuis de moed hadden tegen de opvatting van premier Thatcher in te gaan.

Als de Britse tegenhangers van de heren Couwenberg, Jurgens, Vis en de andere voorstanders van het al dan niet correctieve referendum, al dan niet gekoppeld aan een volksinitiatief, hun zin hadden gehad zou de doodstrafin Engeland niet zijn afgeschaft. Toch lijkt het mij zeker dat de heren Couwenberg, Jurgens en Vis tegen de doodstraf zijn.

Echtscheiding

Ander voorbeeld? We kunnen van mening verschillen over echtscheiding (men kan daar om godsdienstige redenen tegen zijn), maar verreweg de meeste mensen zullen toch niet de opvatting aanhangen dat de staat echtscheiding onmogelijk mag maken. Tot 1982 deed de Italiaanse staat dat wel. In dat jaar nam het Italiaanse parlement eindelijk een wet aan die echtscheiding voor de burgers mogelijk maakte.

In Italie bestaat het correctieve referendum, gekoppeld aan het volksinitiatief. Als voldoende burgers dat willen moet een wet aan een volksstemming worden onderworpen. Dat gebeurde met de echtscheidingswet.

Een 52 procent van de Italianen stemde 'ja'.

En nu komt het interessante: toen de wet eenmaal was ingevoerd wezen enkele jaren later alle polls uit dat zeventig tot tachtig procent van de Italianen er tevreden over was. Het mogelijk maken van echtscheiding was eigenlijk wel een goed idee geweest, vonden nu verreweg de meeste Italianen, ook zij die om godsdienstige redenen tegen hadden gestemd.

Dat lijkt verbazingwekkend, maar is het niet. De hele geschiedenis door zijn verbeteringen en vooruitgang tot stand gebracht door voorhoedes, tegen de zin van de mensen in. Dat was zo in de tijd toen de parlementaire democratie nog moest worden uitgevonden en dat is in democratieen ook zo. Wat de publieke opinie vindt is meestal niet van belang - die denkt vandaag zus en morgen zo en redeneert vanuit emoties.

Anders gezegd: 'de' publieke opinie bestaat niet, maar is in negen van de tien gevallen een ontembaar beest met de meest uiteenlopende opvattingen waarmee geen zinnig mens wat kan beginnen.

De opvattingen van 'de' publieke opinie zijn in vele gevallen bovendien onderling tegenstrijdig. Het klassieke voorbeeld is een onderzoek in de Verenigde Staten in het begin van de jaren tachtig. Uit dat onderzoek bleek dat een grote meerderheid van de Amerikanen voorstander was van verbetering van de betrekkingen met de volksrepubliek China. Uit een ander - gelijktijdig maar afzonderlijk gehouden - onderzoek bleek dat een even grote meerderheid ook voorstander was van betere betrekkingen met Taiwan. Uiteraard was het een niet met het ander te combineren: betere betrekkingen met Taiwan zouden automatisch leiden tot slechtere betrekkingen met Peking. Maar dat zijn details waar de publieke opinie geen boodschap aan heeft.

Zoals de vroegere Israelische minister van buitenlandse zaken Abba Eban eens opmerkte: in een democratie moeten politici niet naar de publieke opinie kijken, maar leiding geven en de mensen uitleggen wat ze aan het doen zijn.

Zo is het precies, en als de meerderheid het niet eens is met wat de politici doen moet de meerderheid de eerstvolgende keer een ander parlement kiezen.

In Ierland is echtscheiding nog steeds onmogelijk. Meer dan honderdduizend Ieren (van de nog geen vier miljoen) zijn daardoor gedwongen in concubinaat te leven, met alle emotionele en financiele ellende vandien. Dat komt doordat de Ieren een paar jaar geleden een echtscheidingswet van de regering, die meende dat het zo langzamerhand tijd werd Ierland bij de moderne tijd en bij de rest van de EG-landen aan te passen, in een referendum met grote meerderheid verwierpen.

Onnodig te zeggen dat de kiezers door vele pastoors en kapelaans zwaar onder druk werden gezet (tot eer van de Ierse bisschoppen moet worden gezegd dat zij daaraan niet mee deden) en dat de campagne uitmuntte door een opeenstapeling van onfrisse argumenten. Dat krijg je als je zulke zaken aan 'de' publieke opinie overlaat.

Het merkwaardige en ook irritante is dat de voorstanders van het referendum nooit echt ingaan op de genoemde voorbeelden. Ja ja, zeggen ze dan, ja ja, dat is wel zo, maar bij ons ligt dat anders. Wij moeten vertrouwen hebben in het gezonde verstand van het Nederlandse publiek.

Maar waarom dat moet, wordt nooit uitgelegd. Het 'moet' gewoon.

Maastricht

Wie zich herinnert hoe in de referenda in Frankrijk en Denemarken over het Verdrag van Maastricht nationalistische emoties een hoofdrol speelden (hoe het uiterst ingewikkelde verdrag in elkaar zit en wat er de consequenties van zijn ontgaat de meeste mensen) beseft hoe heilloos de uitwerking van een referendum is. De Deense vrouw die op de televisie zei: “Ik wil niet dat Denemarken wordt opgeheven en daarom ben ik tegen” is voor eeuwig op mijn netvlies gebrand, en niet alleen omdat ze zo mooi was.

Nee, het is en blijft mij volstrekt onduidelijk dat er steeds weer verstandige mensen opstaan die in Nederland het referendum willen invoeren, in welke vorm ook. Zoals ik jaren geleden al eens schreef in een ander blad: als West-Europa sinds de middeleeuwen het systeem van volksstemming had gekend zaten we nu nog in de tijd van de heksenverbrandingen. Dat is een beetje demagogisch gezegd, maar er zit een grote kern van waarheid in.

Gelukkig hoeven we niet te verwachten dat Nederland ooit een echt referendum zal krijgen naar Zwitsers of Iers model. Zelfs het Italiaanse model (een volksinitiatief kan het correctieve referendum, ook wel veto-referendum genoemd, afdwingen) zie ik hier nog niet worden ingevoerd. Daar is een wijziging van de grondwet voor nodig, dus een tweederde parlementaire meerderheid, en die is er niet. De ene commissie na de andere produceert er wat riedels over en dan gaat iedereen weer over tot de orde van de dag, en dat is maar goed ook.

“Als de bladeren vallen spreekt Nederland over het referendum”, schreef NRC Handelsblad eens (1.12.86). Nu doen we het ook al in de zomer. Dat heeft, vermoed ik, minder met de komkommertijd te maken dan met de tegenwoordig veel gehoorde klacht “dat de afstand tussen de burgers en de politiek steeds groter wordt”.

Dat mag waar zijn of niet (ik kan dat niet beoordelen, maar volgens mij praat iedereen dat iedereen na), duidelijk is in elk geval dat het middel referendum erger is dan de veronderstelde kwaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden