Het menselijk tekort maakt ons juist creatief

’Slechts in de individualiteit is leven; en alle individualiteit rust op duistere grond”, schreef de Duitse filosoof Schelling (1775-1854). Denken maakt treurig, zegt schrijver George Steiner Schelling na. Vanwege die duistere grond. Neem nu het denken over levensvragen. Als het er echt op aankomt, hebben wij geen afdoende antwoorden. Alle waarheidsuitspraken van welke ideologische, filosofische, religieuze of historische aard ook, zijn vroeg of laat aan herziening toe. Nooit stoot het denken door tot onaanvechtbare, eeuwige waarheid. Dat alles stemt Steiner melancholiek. Zo veel inspanning, zo veel vergeefsheid.

Melancholie is een mooi gevoel. Er zit iets in van de zaken accepteren zoals ze zijn en daar vrede mee hebben. Maar is Steiners melancholie onontkoombaar?

Absoluut niet, zegt godsdienstfilosoof Willem Drees. Hij ziet hetzelfde menselijk onvermogen het waarom van de dingen te kennen, te weten wat de dag van morgen ons brengt of met zekerheid te kunnen zeggen dat er een god is. Zelfs onszelf zullen we nooit tot in de diepte kennen. Maar waar Steiner melancholie voelt, ziet Drees alleen maar kansen. Inderdaad, we kennen het waarom van de dingen evenmin als de absolute waarheid.

Drees verwijst naar de vijftiende-eeuwse theoloog Nicolaas de Cusa (Cusanus). Zijn hoofdwerk heette ’De docta ignorantia’, Over geleerde onwetendheid. God, zei Cusanus, valt niet te kennen. Drees is het daar geheel met eens. Er is een onoverbrugbare kloof tussen God en schepping. Verder dan agnosticisme, een erkenning van niet-weten, kom je niet. Maar laat het dan wel, à la Cusanus, een geleerd, en geen lui agnosticisme zijn.

Drees ziet zichzelf als zo’n geleerde agnosticus. Eindeloos bezig met de godsvraag. Ook al blijft God onkenbaar. Steiner werd daar melancholiek van, Drees geïnspireerd. Hij wil zich niet met Mozes vergelijken, laat staan met Jezus. Maar was het bij hen anders?

Steiner heeft meer redenen voor melancholie over het menselijk denken. Overmoedig als we zijn, denken we dat we via ons denken ons leven sturen. Ongeveer zoals een ruiter zijn paard. Helaas, vaker handelen we eerst en bedenken daar later een reden bij. Als we zo’n reden tenminste kunnen verzinnen. Hoe vaak gebeurt het niet dat we geen flauw benul hebben waarom we iets deden of nalieten?

En dan nog iets. Steeds zijn we op zoek naar het volmaakte. Zonder het ooit te bereiken. Terwijl ik dit schrijf, verdringen zich in mijn hoofd gedachten, intuïties en intellectuele ingevingen. Tot aan de rand van de taal. Maar slagen ze er in door te breken, zodat ik het ideale stuk schrijf, waarin ik precies weergeef wat ik denk en voel? Welnee. Altijd blijft het resultaat achter bij wat wij ervan verwachtten. En als onze ervaringen al eens onze stoutste dromen overtreffen, valt het nog tegen.

Toen roken nog mocht, werd in films, maar niet alleen in films, na de daad nogal eens een sigaretje opgestoken. Geen bezigheid die wijst op intense vervulling van diepste verlangens. Het volmaakte bereiken we niet. Zelfs tot het formuleren van onze diepste verlangens zijn we niet in staat. Ook dat vervult Steiner met melancholie.

Drees kent datzelfde tekort, dezelfde onmacht het volmaakte te bereiken en verlangens te formuleren. Maar ook ditmaal stemt hem dat niet melancholiek. Religies ziet hij als reflecties op het leven. Zoektochten naar levenswijsheid. Ga zelf op zoek in de ‘old time religion’, wat zij aan wijsheid over het leven in zich bergt en gebruik dat in een eigen verhaal dat vertelt hoe de wereld in elkaar zit, welke waarden er toe doen en welke niet. Zo’n verhaal is altijd stukwerk. De volmaakte levenswijsheid vind je nooit. Erg? Welnee. Reden tot melancholie? Integendeel, het maakt ons creatief. Als het ene verhaal niet meer voldoet, maken we een ander.

In het voetspoor van Schelling zag Steiner een duistere grond waarop iedere individualiteit rust. Nooit bereikt de mens dat duistere fundament in zichzelf of de waarheid buiten zichzelf. Drees loopt zich niet stuk op een diepste kern in of volmaakte waarheid buiten onszelf. Hij is diep doordrongen van de onmogelijkheid De Waarheid, door God of in een wetenschappelijke theorie, te kennen. Het gaat hem om levenswijsheid. Die zal uit onszelf moeten komen. Door creativiteit en inspiratie die genoegen nemen met tijdelijke, onvolmaakte resultaten. Beter hebben we niet. Zo’n mens kent geen melancholie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden