Het mekka van de politieke film

Ewan McGregor in 'The Ghost Writer' van Roman Polanski. De film gaat in Berlijn in premiÿre. ( FOTO REUTERS) Beeld
Ewan McGregor in 'The Ghost Writer' van Roman Polanski. De film gaat in Berlijn in premiÿre. ( FOTO REUTERS)

Vandaag begint de Berlinale. Voor de 60ste keer profileert het filmfestival zich als politieke voortrekker. Hoe kan het ook anders in een stad als Berlijn.

De Karl-Marx-Allee in Berlijn, kort na de val van de Muur. Voor de ogen van een verbaasde vrouw zweeft een gigantisch standbeeld van Lenin aan een hijskraan. Lenin verlaat voorgoed de stad waar hij veertig jaar lang de ideologische wegwijzer was. Een beroemd beeld, een icoon haast. Echt? Nee, film. Het is een scène uit het begin van de Duitse succesfilm ’Goodbye, Lenin!’. Een scène die veel van haar kracht ontleent aan de locatie: Berlijn.

Berlijn is de locatie bij uitstek voor films over omwentelingen, rampen, oorlogen, dictaturen en andere historische catastrofes. Bijna elke dag is er in de stad wel een straat, plein of buurt afgezet voor filmopnamen. Vorig jaar verstrekte het stadsbestuur daar meer dan 300 keer een vergunning voor. Vooral de Karl-Marx-Allee is geliefd. Zie de dramatische slotscène van Oscar-winnaar ’Das Leben der Anderen’ over een Stasi-agent.

Ook steeds meer buitenlandse producties kiezen voor Berlijn als locatie. Niet alleen wanneer het verhaal in Berlijn speelt, zoals bij de Hollywood-productie van ’Walkyrie’ over de aanslag op Hitler grotendeels het geval was. Maar ook omdat Berlijn veel faciliteiten biedt en men er goedkoop een groot productieteam kan onderbrengen. Bovendien komen filmsterren graag naar de artistieke metropool die Berlijn nu is.

Die populariteit is niet toevallig. Historisch gezien is ze zelfs verordonneerd. Toen na de oorlog Berlijn de ’frontstad’ werd in de Koude Oorlog, organiseerden de Amerikanen in West-Berlijn een filmfestival dat de bewoners van de Russische zone van de stad moest overtuigen van de westerse superioriteit. Dat festival, dat later ’Berlinale’ ging heten, vindt dit jaar voor de zestigste keer plaats. Zestig jaar lang is het een politiek festival gebleven.

De Berlinale die vandaag begint, vertoont onder meer de films die in het verleden voor politiek rumoer zorgden. De geschiedenis van het festival wemelt van de incidenten. Het begon al in 1953 met de Hollywood-ster Gary Cooper. Uit protest tegen de communistenjacht in zijn land bezocht hij de Russische zone. Jammer voor hem was er op dat moment een opstand gaande, die met behulp van communistische tanks werd onderdrukt.

In de reeks controversiële films die het festival nu hervertoont, ontbreekt de film die in 1970 het grootste incident in de Berlinale-geschiedenis veroorzaakte. Dat is de film ’o.k.’ van de Duitser Michael Verhoeven. In de film wordt een Vietnamees meisje door vier Amerikaanse soldaten verkracht en vermoord. De Amerikaanse voorzitter blies de jury op, Verhoevens collega’s trokken hun films terug, het festival werd tumultueus afgebroken.

Bood de Berlinale in de eerste decennia vooral een ’venster op het westen’, vanaf de jaren zeventig werd het festival ook steeds meer een ’venster op het oosten’. De Oost-Europese film veroverde het festival en sleepte er vele prijzen weg. De DDR-film ’Solo Sunny’ van Konrad Wolf kreeg in 1980 meteen twee onderscheidingen. Tien jaar later vertoonde het festival de eerste en enige DDR-homofilm. Maar toen was de Muur net gevallen.

’Solo Sunny’, over het moeizame leven van een Oost-Duitse popzangeres, was op locatie in Berlijn opgenomen. De film toont een authentiek grauw beeld van de wijk Prenzlauer Berg. Zo’n beeld is nu nauwelijks meer in Berlijn te vinden. Daarvoor moeten filmmakers naar Babelsberg, het immense filmstudiocomplex even buiten Berlijn. Daar is eind jaren negentig een hele Berlijnse straat nagebouwd voor de film ’Sonnenallee’, een melodrama over de DDR.

Babelsberg is gematerialiseerde Duitse filmgeschiedenis. Daar staan de hallen waar de films werden opgenomen van achtereenvolgens de Weimarrepubliek, het Derde Rijk, de DDR en het herenigde Duitsland. Daar staan de pakhuizen met de rekwisieten en kostuums uit de duizenden films die er werden gedraaid. Allemaal spullen die verraden dat er in Berlijn bijna geen film werd geproduceerd zonder een zware politieke of op z’n minst historische lading.

Zelfs Fritz Langs spektakelfilm ’Metropolis’ zit vol radicale politieke visies (zie kader). Voor die megaproductie werd in Babelsberg in de jaren twintig een megahal gebouwd, die tegenwoordig ’Marlene-Dietrich-Halle’ heet, naar de actrice die in Babelsberg in ’Der blaue Engel’ acteerde, om daarna Duitsland uit walging voor de nazi’s te verlaten. Daarna produceerden de nazi’s meer dan duizend films in Babelsberg.

Na de oorlog namen de Russen de Babelsbergse studio’s in bezit en stichtten er de filmmaatschappij Defa. Naast middelmatig amusement en pathetische propaganda bracht de Defa ook veel controversieels voort, en veel moois. Controversieel was bijvoorbeeld ’Spur der Steine’, die de spot dreef met partijfunctionarissen. Onbetwistbaar mooi is Konrad Wolfs autobiografische ’Ich war neunzehn’, over de laatste dagen van de oorlog.

Nog altijd komen filmproducenten in Babelsberg snuffelen tussen de lange rijen uniformen en wapenrustingen uit verre dan wel nabije tijden, grotendeels vervaardigd in de DDR-tijd. Er zijn veel nazi-uniformen op voorraad, maar ook veel socialistische uniformen. Die worden regelmatig door particulieren gehuurd voor nostalgische feesten. Die DDR-uniformen welteverstaan, het uitlenen van nazi-uniformen aan privé-personen is bij wet verboden.

Sinds enkele jaren is Filmstudio Babelsberg weer een florerend bedrijf met alles erop en eraan. Onlangs werden er zulke politiek brisante films gedraaid als ’Inglourious Basterds’ van Quentin Tarantino, dit jaar meervoudig Oscar-kandidaat, en Roman Polanski’s ’The Ghostwriter’, die nu op de Berlinale in première gaat. Maar dat de door de Amerikaanse justitie opgejaagde Polanski zich op de zo ’Amerikaanse’ Berlinale zal vertonen, lijkt uitgesloten.

Grote politieke rellen zoals in het verleden zijn het afgelopen decennium op de Berlinale uitgebleven. Toch ligt het accent meer dan bij andere grote filmfestivals nog altijd op de politieke film. En nog altijd drukken de Amerikanen een duidelijk stempel op het festival. Vaste gast in Berlijn is de in Duitsland aanbeden George Clooney. De bewondering geldt echter meer het uiterlijk van de geëngageerde Amerikaan dan zijn (bescheiden) politieke inhoud.

Metropolis Beeld
Metropolis
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden