Het meisje uit de DDR

De angst van Gerhard Schröder is Ossi, jong en vrouw. Ze heeft prima papieren om de nieuwe CDU-leider te worden en is bij de volgende Bondsdagverkiezingen de gedroomde kandidate voor het bondskanselierschap. De opkomst van Angela Merkel.

Co Welgraven

In kleine kring schijnt bondskanselier Gerhard Schröder gezegd te hebben dat hij voor slechts één christen-democraat bang is: Angela Merkel, sinds ruim een jaar secretaris-generaal van de CDU (in het Duitse politieke landschap een belangrijke functie), Ossi, jong (45), vrouw, ontwapenend en gezegend met een voortreffelijk politiek inzicht.

De angst van de SPD'er Schröder is dus begrijpelijk. Merkel is een politica van formaat. In de CDU-affaire die al bijna drie maanden duurt, heeft ze voortreffelijk geopereerd. Haar gezag is dan ook pijlsnel gestegen. Ze heeft prima papieren om de nieuwe CDU-leider te worden en is bij de volgende Bondsdagverkiezingen de gedroomde kandidate voor het bondskanselierschap.

Vorige week, tijdens een gesprek met buitenlandse correspondenten in Berlijn, ontkende Merkel nog met klem dat ze aspiraties voor het partijvoorzitterschap heeft. ,,Wolfgang Schüuble is de aangewezen kandidaat, hij wordt op het CDU-congres herkozen, daarvan ben ik overtuigd.'' Dat was een heel verstandig antwoord, want op dat moment was de positie van Schüuble nog redelijk stevig.

Nu, tien dagen later, is Schüuble weg, als fractieleider en over zes weken ook als partijvoorzitter. Voor de eerste functie is de financieel specialist van de fractie Friedrich Merz (44) favoriet, voor het partijleiderschap wordt Angela Merkel het meest genoemd, al is er ook veel verzet, zeker in conservatieve hoek. Want Ossi én vrouw, dat zijn in die kring twee forse nadelen.

Bij de oplossing van de crisis in de partij zijn Merkel en Schüuble de afgelopen maanden dagelijks nauw met elkaar opgetrokken. Het verschil in optreden was opmerkelijk. Tot enkele weken geleden hield Schüuble nog vast aan Helmut Kohl, de man met wie hij jaren heeft samengewerkt en die hem naar voren had geschoven als zijn opvolger. Merkel nam eind vorig jaar al afscheid van Kohl, terwijl ook zij haar politieke carrière aan de ex-bondskanselier te danken heeft.

Vlak voor kerst, toen Kohl ondanks de financiële malversaties nog steeds een heilige was, nam Merkel publiekelijk afstand van de ex-voorzitter. In een artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung schreef ze dat de CDU maar één optie had: breken met het systeem-Kohl. De patriarch heeft grote verdiensten gehad voor Duitsland en Europa ('dat moeten we zeker niet vergeten'), maar als partijvoorzitter heeft hij er ongeoorloofde praktijken op na gehouden. En nu weigert hij ook nog de namen te noemen van mensen van wie hij giften had aangenomen. Van zo iemand moeten we ons als partij distantiëren, aldus Merkel. Dat is de enige manier om het vertrouwen van de kiezers terug te winnen.

Aanhangers van Kohl noemden het ingezonden stuk een pure schande, een dolk in de rug van de man die de CDU een kwart eeuw heeft geleid en die zestien jaar bondskanselier is geweest. Hoe durfde ze, 'dat meisje uit de DDR'! Nu, twee maanden later, deelt bijna iedereen in de CDU de opvatting van Merkel. Kwestie van een vooruitziende blik. Ze heeft de moed gehad om als eerste uit de partijtop met Kohl te breken, terwijl ze van hem nota bene het politieke vak heeft geleerd.

Er zijn meer verschillen tussen Schüuble en Merkel. Zo heeft de gewezen partijleider in de zwart-geldaffaire vele fouten gemaakt, de vrouw die grote kans maakt zijn opvolger te worden nauwelijks of geen. Schüuble heeft niet steeds de waarheid gesproken. Hij werkte zich daarmee in de nesten. Eerst sloot hij niet helemaal uit dat hij de beruchte wapenhandelaar Karlheinz Schreiber wel eens op een receptie had ontmoet, maar hij kon zich dat niet goed herinneren. Later moest hij toegeven dat hij in de herfst van 1994 van deze man een koffer met daarin honderdduizend mark in contanten had ontvangen. Zoiets vergeet je toch niet.

Weer een paar weken later moest Schüuble een tweede leugentje corrigeren. Hij had z'n oude agenda's nog eens doorgenomen, en ja hoor: in 1995 had hij nóg een ontmoeting gehad met Schreiber, de man die in feite de CDU-affaire veroorzaakt heeft.

De laatste dagen draaft Schüuble helemaal door. Hij, en niemand anders, heeft die honderdduizend mark van Schreiber gekregen. Hij heeft z'n verklaring onder ede bij een notaris gedeponeerd. De vroegere CDU-penningmeester Brigitte Baumeister heeft hetzelfde gedaan, met dit verschil dat in haar verklaring staat dat zíj de bankbiljetten in ontvangst heeft genomen. Deze groteske ruzie tussen twee prominente partijgenoten heeft de val van Schüuble versneld. Het is hem enorm kwalijk genomen dat hij het conflict zo op de spits heeft gedreven. Iemand die zo opereert, kan geen politiek leider zijn.

Angela Merkel op haar beurt heeft van meet af aan voor de openheid gekozen. We mogen in deze pijnlijke affaire niets achterhouden, alles moet op tafel, was en is haar strategie. Ze is nog op geen leugentje betrapt.

Aanvankelijk probeerde ze Helmut Kohl aan het praten te krijgen. Wie zijn die anonieme geldschieters, waar zijn al die buitenlandse bankrekeningen en hoeveel staat erop, en wat deugt er nog meer niet? Toen Kohl bleef zwijgen, gooide Merkel het over een andere boeg. Ze benaderde ex-penningmeesters en accountants. Die bleken wel te willen praten, al kwamen ze soms met elkaar tegensprekende verhalen. Maar, constateerde Merkel een paar weken geleden opgelucht, we zijn er in ieder geval in geslaagd het kartel van het zwijgen te doorbreken. En dat is al heel wat.

Merkel, gepromoveerd fysicus, voldoet aan de voorwaarden voor de Neuanfang waar vele CDU'ers nu de mond van vol hebben: we moeten met een schone lei beginnen. Van de financiële affaires in de partij vóór 1990 kan ze per definitie geen weet gehad hebben, want toen woonde ze in de DDR. Ze was actief in de burgerrechtenbeweging, werd lid van Demokratischer Aufbruch (die opging in de CDU) en was na de val van de Muur woordvoerster van de laatste DDR-premier, de christen-democraat Lothar de Mazière.

Kohl ontdekte Merkel en nam haar begin 1991 (ze was pas 37) op in zijn kabinet. Ze ontpopte zich meer als een vakminister dan als partijpoliticus. Het is dan ook onwaarschijnlijk (hoewel in deze zaak niets is uitgesloten) dat zij van de onregelmatigheden in de CDU op de hoogte was.

Enkele van haar belangrijkste (ex-)concurrenten kunnen dat niet zeggen. Neem Roland Koch, tot voor enkele weken een uiterst succesvolle minister-president in Hessen en Hoffnungstrüger in de partij. Totdat hij, vorige week, moest toegeven dat ook hij gelogen had en dat hij zijn handtekening onder een vervalste financiële rekening had gezet. Exit Koch.

Onder de 'jonge wilden', een groep veertigers die de bezem door de partij willen halen, zijn, op papier, meer kapers op de kust. Christian Wulff bijvoorbeeld, CDU-leider in Nedersaksen. Maar anders dan Merkel heeft hij weinig politieke ervaring. Bovendien heeft hij nog nooit een verkiezing gewonnen.

De afgelopen dagen is gespeculeerd dat er misschien een tussenpaus aantreedt, als Merkel het te vroeg vindt om zich dit voorjaar al te kandideren. De namen van minister-president Kurt Biedenkopf van Saksen en zijn collega Bernhard Vogel van Thüringen zijn gevallen. Beiden zijn rond de zeventig. Van hen is geen Neuanfang te verwachten. Dat lijkt dus ook geen serieuze optie. Linksom of rechtsom, alle analyses komen bij Angela Merkel uit.

Veel eerder dan hijzelf gedacht heeft, is aan het tijdperk-Schüuble een eind gekomen. Ruim acht jaar is hij fractievoorzitter geweest, nog geen anderhalf jaar partijleider. Als Kohl twee jaar geleden de adviezen van zijn partijgenoten had gevolgd en had afgezien van het lijsttrekkerschap, was Wolfgang Schüuble waarschijnlijk nu bondskanselier geweest.

Zijn hele politieke leven is hij afhankelijk geweest van Kohl. Hij was diens rechterhand, knapte vervelende klusjes voor hem op, suste ruzies in de partij, schakelde tegenstanders van de bondskanselier uit, voerde in 1990 namens West-Duitsland de onderhandelingen met de DDR over de hereniging. In oktober van dat jaar raakte Schüuble bij een aanslag voor zijn leven invalide. De drugverslaafde die de kogels afvuurde, had eigenlijk Kohl willen treffen.

Natuurlijk heeft Schüuble grote fouten gemaakt, maar zelfs over zijn aftreden hangt ook de schaduw van de ex-bondskanselier. Want zijn vertrek is een rechtstreeks gevolg van de crisis waarin de CDU door toedoen van Kohl verzeild is geraakt. Dat is bitter voor de man die altijd zo hondsloyaal geweest is jegens zijn voorganger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden