Het mag een wonder heten dat die 'tweederangsjoden' vandaag nog bestaan

Pieter W. van der Horst: De Samaritanen. Geschiedenis en godsdienst van een Israëlitische gemeenschap. Amphora, Amsterdam. 119 blz, euro 19,50. **

De schrijver

Pieter van der Horst is emeritus hoogleraar Nieuw Testament, oud-christelijke letterkunde, het vroege jodendom, en de hellenistische cultuur aan de Universiteit Utrecht. Van der Horst is een nationaal en internationaal gerespecteerde wetenschapper. Hij is het enige Nederlandse lid van het Internationale Genootschap voor Samaritaanse Studies.

Zijn thematiek

De Samaritanen zijn enigszins bekend doordat ze een bijrol in de Bijbel spelen. Het bekendst is waarschijnlijk het verhaal van de 'barmhartige Samaritaan'. Bijbelvaste mensen kunnen nog enkele andere verhalen opnoemen waarin Samaritanen een rol spelen. Maar meestal houdt het dan wel op.

Van der Horst neemt de taak op zich de lezer te informeren over de geschiedenis, literatuur en geloofsvoorstellingen van deze bijzondere groep niet-joodse, Israëlitische gelovigen. Hij laat zien hoe ze een marginale rol in het wereldgebeuren gespeeld hebben, soms naast de joden vechtend voor dezelfde zaak, maar meestal als 'tweederangs- joden' gehaat en geminacht - niet in het minst door de joden zelf. In sommige perioden werd hun aantal tot nauwelijks meer dan honderd personen gereduceerd, en het mag een wonder heten dat de Samaritaanse gemeenschap vandaag nog bestaat.

De Samaritanen zijn trouw aan de Thora en dat op strikte, orthodoxe wijze. Ze hebben hun eigen tekstvariant van de Thora (de 'Samaritaanse Pentateuch') en alleen al dat gegeven heeft heel wat haat en nijd tussen hen en de joden opgeleverd. Hun variant mist namelijk de exclusieve rol van Jeruzalem als centraal heiligdom. Voor de Samaritanen is de berg Garizim de heiligste plek van het geloof.

Opwindendste stelling

In de ogen van de joodse traditie is de geloofsgemeenschap van de Samaritanen ontstaan als een mengvorm van jodendom en heidendom, maar Van der Horst betoogt dat dit een dubieuze voorstelling is. De Samaritanen, al even polemisch, claimen niets minder te zijn dan de zuivere voortzetting van de Mozaïsche traditie zoals die in het Israëlitische Noordrijk werd gesticht. Er is natuurlijk onmogelijk te zeggen wie 'gelijk' heeft in deze, maar het is godsdiensthistorisch opwindende kost: De Samaritanen laten hun traditie teruggaan tot de tijd van de Rechters, twaalf eeuwen voor onze jaartelling. 'Toen richtte de priester Eli een met de cultus op de berg Garizim rivaliserend heiligdom in Silo in, dat tenslotte naar Jeruzalem werd overgebracht. Dus niet de Samaritanen, maar de joden zijn de schismatici.'

Mooiste verheerlijkingen

Ze weten wel hoe ze hun traditie kracht moeten bijzetten, die Samaritanen. Mozes verheerlijken ze als 'licht der wereld', 'kroon en diadeem der wereld', en zelfs 'eerstgeborene van de schepping'. Christenen zullen overeenkomsten met benamingen voor Jezus Christus herkennen.

Verder is de berg Garizim de tweelingbroer van de Hof van Eden, de navel der aarde en de poort van de hemel. Van het stof van deze berg vormde God de eerste mens, Abel bouwde er het eerste altaar, Noach landde er met zijn ark, Abraham bracht Izaäk erheen om hem te offeren en de aartsvaders en -moeders zouden er begraven liggen. Er is heel wat geschiedenis naar de berg gebracht.

Reden om dit boek niet te lezen

Je moet er maar net trek in hebben om zo uitgebreid over de Samaritanen te lezen. Voor velen zal dat simpelweg niet gelden.

Verder maakt Van der Horsts academische zakelijkheid en zijn nadruk op historische namen en feiten het boek wat minder genietbaar. Als lezer schiet je in de studentstand, met een drang uittreksels te maken, omdat de schrijver zomaar kan zeggen: 'Volgende week overhoring'.

Reden om dit boek wel te lezen

De rustige, informerende en wetenschappelijk verantwoorde toon is natuurlijk ook de kracht van dit boek. Het is, voor de kenners, alsof je een extra hoofdstuk van het Bijbels Handboek zit te lezen, met complete literatuurlijsten voor als je er zelf verder in wilt duiken. Het enige wat nog mist, is een mooi kaartje met belangrijke plaatsnamen. Maar ach, de doelgroep van dit boek heeft al een kast vol boeken met kaartjes van Israël.

Trouw tipt religie

1. Geloof in de publieke ruimte Rowan Williams

2. De Thomaschristenen van India Jaap van Slageren

3. Vrienden met de mammon Paul van Geest e.a.

4. De Samaritanen Pieter W. van der Horst

5. God van de gewone mensen Emiel Hakkenes

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden