Het lot van de ruimtevaarder

André Kuipers is veilig op aarde teruggekeerd. Daarmee is zijn levensdroom in vervulling gegaan. Maar wat nu? Eerst komen de parades, de cadeaus, de medailles. Moet Kuipers daarna altijd opnieuw vertellen hoe het in 2004 in de ruimte was?

Het is daags na de lancering van de Sojoez-TMA4. De Nederlandse ambassadeur in Moskou geeft een feestje voor de vips en journalisten die het spektakel in Kazachstan hebben bijgewoond. Op een grote leren bank in een van de fraai gedecoreerde kamers van de ambassade zit Bram Kuipers, de vader-van. ,,Wat wil je weten? Hoe ik me voelde tijdens de lancering?” Het antwoord zit al een etmaal op zijn lippen bestorven, en elke verslaggever krijgt een nieuwe, enthousiaste volzin.

Maar de vraag luidt anders. Of hij al enig idee heeft wat André na zijn terugkeer gaat doen, als de droom die hij sinds zijn twaalfde jaar heeft gekoesterd er eindelijk op zit. ,,Oef”, zegt vader Bram, en zinkt weg in de kussens. ,,Dát is een goede vraag. Ik heb werkelijk geen enkel idee.” Een van zijn beide andere zonen gaf hetzelfde antwoord kort na de start, toen de raket nog maar net uit het zicht was verdwenen. ,,Ik hoop dat hij eindelijk een beetje rust vindt”, had broer Fred gezegd. ,,Maar hij is altijd zó druk. Hij zoekt vast weer een nieuwe uitdaging.” Vader Bram, in de ambassade, met trots in de ogen: ,,Aan iemand met zulke capaciteiten wordt enorm hard getrokken.”

André Kuipers is geland. Hij is terug op aarde, de missie is volbracht. Jaren van ambitie en training zijn geculmineerd in elf dagen keihard ploeteren in de kosmos. Dát was zijn grote droom; hij heeft van kindsbeen af nooit echt wat anders gewild. Maar wat nu? In zekere zin begint de missie van Kuipers nu pas. De komende jaren zal hij, als boegbeeld van de Nederlandse ruimtevaart, moeten uitleggen wat hij daarboven heeft gedaan. En hoe het leven daar was: hoe het voelde om de aarde door het patrijspoortje te zien, hoe het voelde om te zweven, hoe astronauten naar de wc gaan.

Dat is het lot van de ruimtevaarder: hij zal altijd en eeuwig worden gevraagd naar de tijd dat hij niet op aarde was. Neem Wubbo Ockels. Tot op de dag van vandaag wordt hij vooral geassocieerd met die ene week in 1985, dat hij om de aarde cirkelde in de spaceshuttle. De massa is volstrekt onkundig van alles wat hij daarna heeft gedaan. Hij is nú hoogleraar, toch ook geen luizenbaantje. Maar voor het publiek is hij pas écht interessant door wat hij bijna twintig jaar geleden deed. Neem Joeri Gagarin, de god onder de ruimtevaarders. Zijn levenwerd nooit meer hetzelfde nadat hij in 1961 in 108 minuten tijd als eerste mens één baantje om de aarde had gedraaid. Het is het Manuela-effect: wie herinnert zich iets anders aan Jacques Herb dan die ene hit uit 1971?

,,Ik wist wat me te wachten stond op de maan”, zei Edwin Aldrin, in 1969 de tweede mens op de maan, ooit tegen Henk van der Meyden in De Telegraaf. ,,Alles was voorbereid, uitgestippeld en geregeld. Elke stap stond vast. Maar ik wist absoluut niet wat me te wachten stond op de vertrouwde aarde.” Aldrin en zijn reisgenoot Neil Armstrong werden in 45 dagen tijd langs 23 staatshoofden en kerkvorsten in evenzovele landen gevoerd. Drie koningen in twee dagen, dat was volgens Aldrins toenmalige echtgenote het gemiddelde. Het aantal parades, cadeaus, medailles en andere huldeblijken was niet meer bij te houden. Alleen de verafgoding van Joeri Gagarin is nóg groter.

Zo'n eerbetoon zal André Kuipers niet ten deel vallen. Hij wordt ontvangen door koningin Beatrix, krijgt een boottochtje door de grachten van Amsterdam en zal op scholen massaal worden opgewacht door de jeugd. Talkshows zullen om hem vechten. Een documentaire over hem is in de maak. Als het aan de ministeries van economische zaken en onderwijs ligt, die zijn ruimtereis financierden, wordt Kuipers de belichaming van wat de Nederlandse technologie zoal vermag. Hij zal een drukke agenda krijgen vol lezingen en officiële handelingen. De nieuwe astronaut wordt een publiekstrekker op congressen en op manifestaties die jongeren moeten bewegen exacte vakken te kiezen. En dat zal hij met verve doen, zo is de verwachting. ,,Kuipers komt veel enthousiaster over dan Ockels”, aldus een ruimtevaartfunctionaris die meereisde naar de lancering. ,,Hij is veel beter benaderbaar. Het Ockelstijdperk is echt voorbij.”

Na hun terugkeer op aarde wordt ruimtevaarders vaak gevraagd of ze zijn veranderd door hun kosmische ervaring. De meesten antwoorden dan dat ze zich bewuster zijn geworden van de kwetsbaarheid van de aarde. Ze zagen de dampkring als een dun schilletje over de planeet liggen, en dat stemt tot nadenken. Menige astronaut verdiepte zijn religieuze gevoelens; dat gold vooral de maanwandelaars. Enkelen begaven zich op het actieve evangeliserende pad. Bij weer anderen kwamen paranormale gevoelens los. Onberoerd laat het niemand. Vooral Amerikaanse christelijke organisaties hebben stevig gebruik gemaakt van de ervaringen van sommigeastronauten; zij zijn immers in de hemel gewéést.

Ook hier geldt dat ruimtevaarder een titel is die je je leven lang meedraagt, al is het decennia geleden dat je je vlucht maakte. Een oud-astronaut wordt altijd als zodanig benoemd, wat hij na zijn missie ook voor belangwekkends heeft gedaan. Zolang een astronaut leeft, wordt hij achtervolgd door verzamelaars van foto's, speldjes en andere memorabilia. Handtekeningen van ruimtevaarders doen het goed: de zeldzame exemplaren brengen honderden dollars op. André Kuipers is de 432ste mens in de ruimte, dus het is nog een betrekkelijk besloten club. Er is een vereniging van ruimtevaarders, de Association of space explorers, die elk jaar een congres houdt.

Een ruimtereis blijft dus iets bijzonders. Voor het publiek, maar ook voor de reizigers zelf. Er zijn mensen die zes of zeven keer omhoog zijn geweest, maar het schijnt nooit te wennen. Als je ruimtevaarders na hun terugkeerop aarde vraagt wat ze het liefst zouden willen, dan zeggen ze allemaal hetzelfde: nóg een keer de ruimte in. Dat is ook de strekking van wat André Kuipers tot dusver heeft verklaard over zijn toekomst. Hij is immers beroepsastronaut, zegt hij, en in principe mogen die altijd hopen op een nieuwe missie. In de tussentijd zijn er allerlei andere dingen te doen in de ondersteunende sfeer. Europese astronauten die zelf niet in training zijn voor een nieuwe vlucht helpen hun collega's, zijn bezig met nieuwe procedures of toekomstige experimenten. En daarnaast is er de functie van uithangbord. Ook hun werkgever, de ruimtevaartorganisatie Esa, mag graag goede sier maken met haar astronauten.

Ruimtevaarders doen op aarde dus ook nuttige dingen, maar toch zullen ze altijd die ene vraag gesteld krijgen: wanneer ze weer een keer omhoog gaan. Wubbo Ockels heeft zich jarenlang tevergeefs ingespannen voor een tweede vlucht. Pas tien jaar na zijn ruimtemissie wierp hij de handdoek in de ring. Het had er een paar keer naar uit gezien dat hij een nieuwe kans kreeg, maar telkens ketste het af. De situatie met André Kuipers is wel anders, maar het is moeilijk in te schatten of hij hoge ogen gooit voor zijn grote wens: maandenlang achtereen verblijven in het ruimtestation ISS. Dus niet als bezoeker voor anderhalve week, maar als residerend bemanningslid voor drie en misschien wel zes maanden. Zijn achtergrond als arts heeft hij in elk geval mee. Artsen kunnen zinvol onderzoek doen bij mensen die langdurig in de ruimte verblijven, omdat er kennis mee wordt vergaard voor een toekomstige reis naar Mars.

Uiteindelijk zal het toch een politieke kwestie worden. Astronauten uit de 'grote landen' van de Esa staan óók te trappelen om nog een keer te mogen, en er zijn sowieso maar weinig zitplaatsen beschikbaar voor Europese ruimtevaarders. ,,We moeten allemaal die ene taart verdelen, en het is maar een héél klein taartje”, zei de Franse kosmonaut Michel Tognini op de lanceerdag van Kuipers. Het keuzeproces wie er wanneer vliegt, is in elk geval bijzonder ondoorzichtig. Het heeft wel iets weg van de benoeming van hoge ambtenaren en politici: wie zichzelf te nadrukkelijk naar voren schuift, kan het wel vergeten. Op het feestje in de Nederlandse ambassade wees een 'wachtende' ruimtevaarder op de rondscharrelende directeur bemande ruimtevaart van de Esa. ,,Als hij ons heeft zien praten, en jij vraagt hem vervolgens wanneer ik ga vliegen, dan kan ik het voorlopig wel op mijn buik schrijven.”

In Rusland is het min of meer gebruikelijk dat een kosmonaut zijn hele werkzame leven in de ruimtevaart blijft. Vaak wordt er een functie voor hem gezocht in Sterrenstad, het opleidingscentrum voor kosmonauten bij Moskou. Ook in de VS sijpelen astronauten vaak door naar managementfuncties. Hoge posten binnen de Nasa worden bezet door oud-astronauten. Menigeen neemt echter ook ontslag, als het perspectief op een nieuwe ruimtevlucht te klein is geworden. Astronauten doen het goed in het bedrijfsleven. Ze zijn gewend in stressvolle situaties te presteren, en zijn toch ook een leuk visitekaartje van de firma. In Europa komen afgezwaaide ruimtevaarders doorgaans ook goed terecht. De Franse kosmonaute Claudie Haigneré is tegenwoordig minister van onderzoek en nieuwe technologie. Wubbo Ockels werd hoogleraar, en hij is niet de enige ruimtevaarder die de academische wereld werd ingetrokken. Iets voor André Kuipers wellicht, als hij onverhoopt gekluisterd blijft aan de aarde? Broer Fred, een kwartier na de lancering: ,,O ja hoor, onze André kan dat wel.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden