Het lollige element is voor de tweede garnituur

De televisie zal meer dan ooit worden ingezet als venster waardoor de landelijke kiezer geïnformeerd wordt over de politieke partijen. Na de verkiezingen van vier jaar geleden waren de verschillende zenders daar later zelf niet even tevreden over. Kees Brants, van de vakgroep communicatiewetenschappen van de Universiteit van Amsterdam, deed onderzoek naar de rol van de media bij de verkiezingen. Brants over 1994: “Na afloop schrokken zowel RTL als de NOS er nogal van hoe weinig inhoud ze hadden laten zien. Er was erg veel aandacht voor campagne-activiteiten, opiniepeilingen en zo. Ik verwacht dat de televisie wel iets anders zal omgaan met de verkiezingen dit keer, meer inhoud laten zien.”

Peter Kloosterhuis, chef redactie van de actualiteitenrubriek Netwerk (Avro, KRO en NCRV), vreest dat het anders zal lopen. Met de inhoudelijke debatten zal het nogal meevallen: “Als je ziet hoe het nu al gaat. Nogal wat partijen zijn het voor een groot deel nu eenmaal met elkaar eens en dan moet je toch wat verzinnen om het nog wel met elkaar oneens te zijn. Het woord polarisatie is uit het vocabulaire geschrapt in Nederland.”

Een rondgang langs de campagnebureaus leert dat de televisie door de vier grote partijen gezien wordt als 'erg belangrijk' tot 'het belangrijkste' medium om de kiezer te bereiken. Natuurlijk gaan de partijen ook allemaal het land in. Hans Schripsema organiseert de campagne van het CDA: “Als je zorgt dat daar wat gebeurt komen de media wel.”

Communicatiedeskundige Brants verwacht dat vooral Jaap de Hoop Scheffer en Els Borst zich veel op televisie zullen laten zien. “Er zijn nu twee andere lijsttrekkers dan in 1994. Kok had toen vooral problemen met zijn sociale gezicht. De campagne was voor een groot deel daarop gericht. Veertig procent van de televisie-optredens van Kok betrof toen praatprogramma's. Het gemiddelde lag voor een lijsttrekker toen op 15 tot 16 procent. De kaarten liggen nu anders en Kok zal de strijd met Bolkestein aangaan. Die twee zijn heel bekend. Jaap de Hoop Scheffer moest Brinkman opvolgen en zal veel campagne moeten voeren om meer bekendheid te krijgen. Dat wordt een dankbaar object voor de media. Die zal met alles en iedereen willen praten.”

“Els Borst zal ook veel televisiewerk doen. D66 heeft een groot probleem in marketing-termen: het merk D66 is niet verbonden met de inhoud, maar met de lijsttrekker. Dat zag je eerder met Terlouw en Van Mierlo. Op het moment dat de merknaam verandert, verdwijnt het product in het luchtledige. Borst is sympathiek, maar ik kan me niet voorstellen dat ze erg veel slagen op het ijs zal maken. Ze heeft het 'oma-syndroom'. Op het laatste congres hadden veel prominente D66'ers hun kinderen meegenomen en die wilden allemaal op de foto met Els Borst. Frits Wester (de man achter de campagne van Brinkman in '94 en nu verslaggever bij RTL, red.) zag dat en kwam direct aanrennen met zijn camera. Het campagneteam wist niet hoe snel ze moesten roepen: 'Haal weg die kinderen'. Die willen haar niet zo in de media terugzien.”

Hoe vaak de verschillende politici op televisie komen, hangt voor een groot deel van de partijen zelf af. Piet Halma, netvoorlichter van Nederland 1: “Er zit niet iemand te kijken of het allemaal te veel wordt. Wie wel en niet op tv komen is een autonome zaak van de programmamakers, de redacties. Er staat niet iemand te roepen: 'Daar heb je Els Borst weer'. De programmamakers moeten zelf opletten, vooral in de wandelgangen wordt overlegd.”

Peter Kloosterhuis van Netwerk: “Net als bij veel andere onderwerpen ben je afhankelijk van elkaar. Zij willen propaganda maken en wij willen een politieke uitzending brengen. Wie voor wiens karretje wordt gespannen blijft een vraag. We maken iedere zondag een speciale politieke uitzending. Dan ben je natuurlijk afhankelijk van je politieke gasten. Er is wel een werkgroep actualiteiten, waarin over de grote thema's wordt overlegd, en we kijken natuurlijk naar andere rubrieken, maar in principe trekken we helemaal onze eigen lijn. Als Els Borst zaterdagavond bij Karel is en ook bij Nova en ze staat voor zondag bij ons op het programma, dan kijken wij alleen of het thema dat bij ons besproken wordt anders is dan elders. Zo ja, dan gaat het door.”

Peter Meijers, eindredacteur van 2 Vandaag (Tros en EO): “We volgen de actuele ontwikkelingen. De meeste onderwerpen weet je pas vlak van tevoren. Alleen zullen we vanaf half april wel een paar onderwerpen aanpakken zoals consumentenbeleid en financiële zaken in verband met de verkiezingen.”

Behalve in de serieuze actualiteitenprogramma's treden politici in verkiezingstijd ook vaker dan anders aan in amusementsprogramma's. Je trekt er immers een ander publiek mee. Naar het grote lijsttrekkersdebat op 3 mei '94 keken 1,6 miljoen mensen, maar de helft daarvan was boven de vijftig. Ook was er een oververtegenwoordiging van links geöriënteerde kijkers. De speciale uitzending van Hennie Huismans Sterren Playback Show op 31 maart '94, waarin politici optraden, trok 2,5 miljoen kijkers. En die kijkers vormden veel meer een afspiegeling van de Nederlandse bevolking. Ook jongeren, zelfs kinderen, keken ernaar.

Kees Brants heeft de band van de bewuste uitzending liggen en mag er nog wel eens met plezier naar kijken. “Echt kromme-tenenwerk. Marijke Vos van GroenLinks trad op als een van de Shangri-La's, waarop Hennie Huisman haar wilde kussen en vervolgens zei: dat was dus een 'politikus'. Hans Dijkstal imiteerde Tedje van Es en speelde saxofoon.”

Brants verwacht dat het 'lollige element' deze verkiezingsstrijd minder zal zijn. “Het is toch ook iets voor de 'tweede garnituur'. Het gekke is dat Bolkestein vier jaar geleden nog als een probleem werd gezien. Hij communiceerde slecht, had die hete aardappel in de keel, praatte te lang. Erica Terpstra werd toen veel naast hem gezet. Maar nu zegt iedereen dat Bolkestein zo'n goede televisiepersoonlijkheid is. Terpstra zal er nu ook wel bij komen. Die doet het erg goed bij de oudere kiezers en zal net als vier jaar geleden wel weer in de ontbijtachtige programma's worden neergezet. In '94 was er ook een strategie naar de roddelbladen toe, maar dat hebben ze nu niet zo nodig.”

Hans van Baalen, campagneleider van de VVD: “Populaire programma's worden niet geschuwd. Mensen als Annemarie Jorritsma en Hans Dijkstal doen zoiets wel vaker. Als Annemarie een duet zingt met Anneke Douma, dan is dat gewoon, want dat doen ze in het dagelijks leven ook. Er zijn wat ons betreft geen taboes. Politici mogen in ieder programma dat voor alle leeftijden is optreden.” De campagne tot nu toe vindt Van Baalen nogal mat. Bij de VVD gaat alles heel ontspannen. Van Baalen: “Maar ja, wij hoeven ook niet met het zweet op het voorhoofd iets te doen. We belichten de etalage goed en zetten er geen nieuwe producten in.”

De PvdA heeft er 'helemaal geen behoefte aan' te vertellen in welke programma's ze de prominenten graag ziet optreden. De debatten voeren niet de boventoon, aldus een woordvoerder. Wim Kok zal vooral mensen op de werkplek opzoeken. Zijn optreden bij de Vara in 'De show van je leven' was toeval, aldus het team. En dat Rita Kok een week hoofdredactrice van Margriet was en zo uitgebreid werd geportretteerd, was ook toevallig. Het team achter de campagne komt zelf liever niet aan het woord. De politici doen de campagne en zij zijn er alleen ter ondersteuning.

De PvdA is de enige partij die er in verkiezingstijd een uitgebreide winkel op na houdt. Via Internet zijn de meest uiteenlopende producten te bestellen, voorzien van het partijlogo, de rode roos: van petjes tot fietsbellen en van tasjes tot regenjacks. Artiesten blijven bij de PvdA nog op de achtergrond. De VVD heeft inmiddels wel zanger Guus Meeuwis onder contract als opvolger van Gordon, die vier jaar geleden de campagne opluisterde.

VERVOLG OP PAGINA 2 VERVOLG VAN PAGINA 1

Het CDA kiest niet voor één artiest, maar bedenkt voor elk van de achttien manifestaties die de partij heeft voorzien een muzikaal intermezzo dat bij de streek past. Campagneleider Schripsema: “In Venlo trad een troubadour op en in Alkmaar Jantje Smit en zijn koor.” Ook hij wil zich liever niet uitlaten over de komende televisie-optredens van de lijsttrekker. “De belangstelling van de media is groot deze campagne. Bepaalde thema's lenen zich nu eenmaal meer voor bepaalde programma's dan andere. Ik kan me voorstellen dat een gesprek over normen en waarden bij Andries Knevel op de EO plaatsheeft. Verder moet Jaap doen wat bij hem past. Het moet wel spontaan blijven.” Aan de vorige campagne, die met de shuffle van Elco Brinkman, wordt Schripsema liever niet herinnerd. “Ik was er toen nog niet bij. Maar dit keer worden het geen Amerikaanse toestanden.”

D66-campagneleider Ewout Cassee put troost uit de woorden van VVD'er Henk Vonhoff, die hem feliciteerde met het feit dat hij de enige campagneleider is die alleen nog maar kan winnen, zo slecht staat D66 er immers voor. “Maar”, zegt Cassee, “we gaan niet met Borst programma's als Koffietijd afsjouwen. Alleen de serieuze talk-shows, zoals Barend & Witteman. Je moet iemand geen dingen laten doen die hij of zij niet kan.” Vrolijk lichtpuntje moet het verkiezingsspotje worden met Arjan Ederveen. “Daar zijn we ontzettend blij mee.”

Over één ding zijn de campagneleiders het in ieder geval roerend eens: ze werken erg graag mee aan de serieuze programma's. In Netwerk zijn de laatste vijf weken de lijsttrekkers van CDA, PvdA, D66, VVD en GroenLinks uitgenodigd. Alleen Frits Bolkestein heeft afgezegd, omdat hij niet met Fons de Poel aan tafel wil zitten. Op 5 mei is er een groot verkiezingsdebat waar ook Paul Rosenmöller van GroenLinks aan meedoet. Naar dat debat wordt met spanning uitgekeken. Er hangt veel van af. Kees Brants: “De PvdA was in '94 de enige partij die een eigen onderzoeker in dienst had. Ze werken daar met 'schuifjesonderzoek'. Dan laat je mensen naar een debat kijken met een apparaatje in de hand waarmee ze direct kunnen aangeven hoe zo'n argument emotioneel valt. Vier jaar geleden bleek tijdens een debat tussen Kok en Van Mierlo over de Betuwelijn, dat bij het publiek de argumenten van Kok over de economie beter vielen dan Van Mierlo's argumenten over het milieu. Kok heeft dat er toen tijdens het slotdebat nog wel even ingegooid.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden