Reisverslag

'Het lijkt wel of Ataturk Kuyper gelezen heeft'

null Beeld George Harinck
Beeld George Harinck

Voor een IKON-documentaire en een boek maakt historicus George Harinck een reis om de Middellandse Zee met als reisgids Abraham Kuypers. Hier doet hij verslag van zijn belevenissen.

17 september

Het regent als we 's nachts aankomen in Istanbul en ook de volgende ochtend zijn de wolken nog drachtig. Kuyper schreef dat de stad mooi was, als je haar maar niet van te dichtbij zag: 'de ontstentenis van alle scherpe lijnen en sprekende kleuren laat, bij het inspelen van het zachte licht uit hoge lucht, het geheel zich in één mengeling van harmonisch ineen vloeiende tinten en vormen oplossen, die een golvende zee vormt van wegslepend schoon'.

Istanbul is in het centrum geen vervallen stad meer, maar ook geen bijzondere stad. Het mooist is de ligging aan de Bosporus. En Kuypers besef dat Azië en Europa in deze stad aan elkaar raakten is geografisch nog steeds juist, maar de mentale grens met het oosten is opgeschoven naar de grens waar vlakbij IS actief is. Turkije heeft weinig Aziatische connecties en is met Europa verbonden, of beide dat nu willen of niet. Onder een leider als Ataturk was een relatie met Europa het devies, het is Erdogan die in deze verhouding de speelruimte opzoekt, zonder dat een breuk met Europa of het westen ooit reëel kan worden. Zijn streven naar een zelfstandige functie voor Turkije tussen Azië en Europa krijgt internationaal weinig bijval.

Kuyper beschreef Istanbul als een internationale stad en zet een vergelijking op met New York. Maar daar begrijp ik anno 2014 niet veel van. Het Turkse wordt in de stad sterk beklemtoond. Overal wapperen Turkse vlaggen, overal duiken portretten van Ataturk op en er is nu dankzij hem een Turkse taal met het alfabet. Turkije is nationalistisch.

Kuypers tekening van Istanbul als internationale stad, waar veel talen gesproken worden en een Turks karakter ontbrak, was een bouwsteen voor zijn argument, dat het in het Ottomaanse rijk aan nationaal besef ontbrak. Het lijkt wel of Ataturk Kuyper gelezen heeft. Hij heeft van de Turken met succes een nationalistisch volk gemaakt. Ook in een ander opzicht lijkt hij op Kuyper te hebben gereageerd.

Net als Kuyper was hij een voorstander van de scheiding van kerk en staat, maar anders dan Kuyper heeft Ataturk het publieke domein niet opengesteld voor alle religieuze overtuigingen, maar seculier verklaard. Kuyper zou dit een zwak punt hebben genoemd. Wat hij in de Ottomanen waardeerde was dat ze de culturen en religies van onderworpen volken ongemoeid lieten. Het enige wat ze vroegen was belastinggeld - zelfs de zonen van onderworpen volken hoefden het leger niet in, want dat stond alleen open voor islamitische Turken. Vandaag is Turkije een soennitische staat aan het worden, nog steeds nationalistisch, maar met een moeilijke verhouding tot minderheden.

18 september

We gaan net als Kuyper met zijn vele bagage in twee taxi's naar de Bosporus, die we per boot oversteken, en aan de overkant maken we een lange taxirit naar Pendik station, waar de hogesnelheidstrein naar Eskisehir vertrekt. Het is een ochtend met hindernissen - regen, taxi daagt niet op, hoed is even kwijt, treinkaartjes lijken niet in orde - die doet denken aan Kuypers moeite om bij het station te komen in het Aziatische gedeelte van Istanbul, om net als wij de trein naar Eskisehir te nemen. Dat traject was in 1905 nieuw, aangelegd door een Franse spoorwegmaatschappij. Voor Kuyper staat een eigen wagon gereed; het lijkt overdreven hoffelijkheid, zegt Kuyper, maar het is bijna een voorwaarde: 'Het reizen in de gewone wagons is er door het oosterse gezelschap bijna niet te doen.'

We reizen naar Emirdag, waar de moskeeën ons bepalen bij soennitisch Turkije. Het stadje ligt diep in het platteland, maar we worden verwelkomd door een Turk die Amsterdams spreekt en in de volgende dagen komen we nog meer Turken die onze taal spreken en gastarbeider zijn (geweest) in Nederland en België.

Kuyper was geïnteresseerd in minderheden - hij bezocht de derwisjen - en zo zijn wij hier op zoek naar alevieten, een mystieke stroming in de islam. De islam is een godsdienst van regels om je aan Allah te onderwerpen, zoals de hadj, de sharia, of vijfmaal bidden per dag. Deze wettische islam biedt structuur in gezin, samenleving en politiek.

Dat verschaft bij alle variatie uniformiteit voor moslims overal ter wereld. Maar, zegt Kuyper, 'zulk een nomistische religie zou het hart koud hebben gelaten'. Daarom is er naast deze regels ook een meer gemoedsvolle beleving van de islam ontstaan, die overigens niet steeds geduld wordt. Het gaat dan om meer ascetische, mystieke of pantheïstische bewegingen die voldoen aan het religieus verlangen naar een band met de godheid - religie betekent verbinden. De alevieten zijn een voorbeeld van zo'n gemoedsvolle stroming.

De alevieten wonen in Emirdag op een kluitje, want al aangeeft dat ze wat apart staan in de samenleving. Zij gaan niet naar de moskee. We bezoeken hun religieuze donderdagavondsamenkomst. Hoewel het een intieme gebeurtenis is zijn we van harte welkom. Daar wordt duidelijk wat de warme gloed is voor het koude religieuze hart. In hun informele bijeenkomst staat muziek centraal, snaarinstrumenten begeleiden de zang. Muziek is de adem van God. Op deze muziek wordt ook gedanst, en terwijl sommigen in trance raken van de muziek, beoogt ook de langzame en gestileerde dans de ziel in contact met Allah te brengen.

19 september
De volgende dag vertellen twee van hen dat ze achtergesteld worden. Hun alevitische overtuiging wordt niet erkend als religie en ze kunnen deze in de samenleving maar beter niet aan de orde stellen. Ze worden alleen erkend als culturele vereniging voor muziek en dans. We zien de heftige emoties over deze achterstelling en merken in interviews de angst om zich over de politieke situatie uit te spreken - last met de politie of gevangenisstraf dreigt.

Alevieten zijn niet zelden muzikanten en zo verdient de leider van deze gemeenschap zijn brood. Wij gaan met hem naar een boerenbruiloft een uur buiten Emirdag, waar hij de avond moet spelen. De boerderij ligt tussen resten van de christelijke beschaving uit de eerste eeuwen na Christus. Het erf is het feestterrein. De bruid is er niet - die wordt morgen opgehaald. De feestgangers wijden zich aan traditionele dansen, de vrouwen van de familie dansen apart. Zij hebben hun mooiste kleren aan.

Op een rijtje witte plastic stoelen achter schragen tafels zitten dorpsbestuurders toe te zien. De muziek wordt versterkt en reikt kilometers ver onder de loden lucht. Wie weet hangt een dorp verder de bruid verlangend uit het raam, de klanken opvangend van het feest waarin zij morgen zal worden opgenomen. De aleviet speelt en speelt, maar op zijn verzoek zwijgen we op dit erf over zijn achtergrond - het moet een feest blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden