’Het lijkt ’s zondags wel een modeshow’

(\N)

De kredietcrisis is voor kerken aanleiding te wijzen op de keerzijde van de consumptiemaatschappij. Na moddervette jaren, volgen nu waarschijnlijk magere jaren. Deel 1: In hoeverre houdt het omgaan met geld kerken bezig? En is een stapje terug wel mogelijk?

Kick af van je verslaving aan consumptie, spullen en zooi! Met die slogan trok de behoudende christelijke jongerenbeweging Time to Turn vorig jaar door Nederland om mensen ervan te doordringen dat het loslaten van materie je pas echt ’rijk’ maakt. Hulpmiddel was de afkickadventskalender. Achter de opengekraste vakjes was tot Kerst dagelijks een opdracht te vinden. Zoals: laat je mobiel thuis, of laat je tv uit en bezoek iemand die weinig bezoek krijgt. Het werd een succes. In plaats van de verwachte 500 kalenders werden 3000 stuks weggezet.

Met de kredietcrisis in het achterhoofd en dure feestdagen in het vooruitzicht, zou de afkickactie zo herhaald kunnen worden. Maar het is tijd voor een nieuwe campagne, in de vastentijd voor Pasen, zegt Wanda Schuurman van Time to Turn.

In de nieuwe campagne ligt de nadruk op bezinning. Schuurman: „We zijn zo druk omdat we zoveel wíllen. Daar gaat bezinning aan vooraf.”

Geld is nauwelijks een onderwerp in kerken, volgens Time to Turn. Schuurman: „De opdracht van Jezus om geen aardse schatten te verzamelen en de uitspraak van Paulus dat geldzucht de wortel is van álle kwaad doet sommigen steigeren. Een evangelische jeugdleider werd echt boos. Hij wees erop dat God ook zegent met rijkdom. Dat kan – kijk naar Abraham en Job – maar Jezus waarschuwt voor rijkdom. Rijkdom kan ons van hem afhouden.” Op een bijeenkomst bevestigden leidinggevende baptisten dat de meeste Nederlandse christenen even hard mammon (god van het geld) dienen als anderen. De vraag in hoeverre zij zélf vastzaten aan hun geld, bracht een interessante discussie op gang, zegt Schuurman. Ze vindt het ’onvoorstelbaar’ hoe ’schizofreen’ we vaak zijn. „Ook christenen doen keihard mee aan de consumptiemaatschappij. Mijn kerk lijkt soms wel een modeshow.”

Vooral in evangelische en orthodox-christelijke kringen is weinig aandacht voor verantwoord omgaan met geld, merkt Schuurman. „In de jaren zeventig ontstond een tegenreactie op het sociale evangelie van vrijzinnige kerken.” Evangelischen benadrukten het zieleheil: in de hemel komen en zoveel mogelijk anderen meenemen: „Verder moest je je afhouden van zonden, vooral op seksueel vlak, en lag de nadruk op omgaan met je naaste, niet met geld, armen of de schepping.”

Evangelische christenen krijgen wel meer oog voor praktische inzet voor hun medemens en zorg voor Gods schepping, constateert Wim Althuis, coördinator diaconaat binnen de Evangelische Alliantie, koepelorganisatie van evangelische gemeenten. „Maar niet iedereen in deze kerken – ook in andere kerken trouwens – is doordrongen van de noodzaak daarvan en verbindt daaraan acties. In het geven aan armen en maatschappelijke betrokkenheid lopen christenen voorop, maar wij zijn zelf ook verslaafd aan luxe leefstijlen en de gemakken van de westerse wereld.”

Al op een conferentie in Lausanne in 1974 spraken evangelischen af dat het moet gaan om de zorg voor de héle mens: ziel en lichaam en de eenheid van woorden en daden. Dat inzicht dringt langzaam door, zegt Althuis. „Mediahypes als de klimaatcrisis hebben evangelischen gestimuleerd bewuster na te denken en hun uitgavenpatroon aan te passen en bijvoorbeeld meer biologische en fairtradeproducten te kopen. Dat zie ik vooral in de jongere generatie. Er wordt meer gepreekt over omgaan met de arme medemens ver weg. Ik leef zelf ook bewuster, eet minder (rund)vlees. Als je in God gelooft, is niet slechts een tiende, maar alles wat je hebt gekregen, van God.”

Vorige week hield de Evangelische Alliantie een symposium over kerkzijn tijdens de klimaatcrisis. Onder kerken is een themapakket verspreid over klimaatbewuste leefstijlen. In maart houdt de EA een symposium over schuldhulpverlening. En veel evangelische gemeenten doen mee met de Micha-campagne, een wereldwijd initiatief uit 2006 van voornamelijk orthodox-christelijke kerken voor armoedebestrijding.

Baptistengemeente Meerkerk in Hoofddorp heeft in januari een eerste studieavond over bijbels omgaan met geld. Hoofd onderwijs van de Meerkerk, Christiaan Hofstra: „Na een lezing van Earl Pitts van Crown Financial Ministeries (een Amerikaanse organisatie die zegt sinds 1976 vijftig miljoen mensen in bijbelse financiële principes onderwezen te hebben, red.), ontdekten we dat er grote nood is. Er is behoefte om te praten over hoe je met je geld omgaat, niet alleen je giften maar ál je geld. Waar geef je prioriteit aan, welke auto koop je? Zegt de Bijbel daar iets over?” Crown Financial Ministries werkt aan een Nederlandse versie van een cursus over geloven en financiën waarin het doel is: meer krijgen om meer weg te kunnen geven.

Omgaan met geld staat ook nog niet zo hoog op de agenda in het overgrote deel van de reformatorische gezindte. Volgens de hersteld hervormde predikant Op ’t Hof van Urk heeft deze gezindte even goed geprofiteerd van de luxe en welvaart. „Bij reformatorische zakenlui zie ik eerder een verschil in gradatie van luxueus leven, dan principiële afstand daarin tot andere zakenlui. Vroeger zag je dat rijke refo’s – zoals admiraal Michiel de Ruyter – eenvoudig leefden. Dat zie ik nauwelijks meer. Tegelijk geven refo’s het meeste aan goede doelen. Ik hoop dat dat zo blijft bij een recessie.”

Ook bij refojongeren ziet Op ’t Hof ’onverantwoordelijk’ spendeergedrag aan uitgaan (’100 tot 200 euro per weekend’), drugs, drank en dure auto’s op hun achttiende: „Het zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen.”

Op ’t Hof probeert ’de vinger op de zere plek te leggen’: „In veel preken gaat het uitsluitend om het geestelijke.” In zijn eigen preken speelt hij wel in op de kredietcrisis en vertelt hij dat de vooruitgang mensen het idee heeft gegeven dat God niet meer nodig is. „Ook al lezen ze vaak in de Bijbel. Refo’s kunnen zich beter passen naar het woord van Jezus Christus dat zij zichzelf moeten verloochenen.”

De kredietcrisis kan volgens Schuurman, Op ’t Hof en Althuis een positieve uitwerking hebben. Althuis: „Er kan een heilzaam neveneffect ontstaan: het besef dat we nog meer in beweging moeten komen.” Volgens Schuurman kan de crisis een evaluatiemoment zijn: „Hoe belangrijk is geld voor ons? Wat is echt belangrijk? Dat zijn voor de meesten toch hun familie en vrienden.”

Bij andere protestantse kerken, zoals de PKN, en bij de rk kerk, is soberheid en bewust omgaan met geld wellicht nog het meest een issue. Hub Crijns, directeur van het landelijk bureau DISK (arbeidspastoraat) en penningmeester van de Arme Kant van Nederland/EVA:

„Het christendom zelf is al een kritiek op het kapitalisme en een pleidooi voor delen en soberheid. Daarover wordt voldoende gepreekt, vanuit twee theologieën. In de scheppingstheologie is de mens verantwoordelijk voor het beheer van de aarde. De verbondstheologie gaat over het verbond van God met het volk Israël. Bij aankomst in het beloofde land geeft hij 613 geboden. Honderd gaan over economie, zoals het geven van je tienden. God uit kritiek op geld ophopen en grootgrondbezit. De grond is van iedereen.” Crijns herkent zich niet in de kritiek van Schuurman dat geld geen thema zou zijn in kerken: „Gelovigen brengen soberheid en solidariteit het meest in de praktijk. Matigheid is een grote deugd onder hen. Vrijwilligerswerk drijft grotendeels op kerken.”

Crijns noemt het onderzoek ’Armoede in Nederland 2008’ van Kerk in Actie, de hulpverleningsinstantie van de PKN, waaruit blijkt dat driekwart van de kerkelijke organisaties aan armoedebestrijding doet.

Twintig jaar geleden al richtte de Raad van Kerken de landelijke werkgroep De Arme Kant van Nederland op. Dat de Evangelische Alliantie zich hier in juni bij aansloot, getuigt van een inhaalslag van evangelischen. De financiële crisis roept bij mensen in Crijns’ contreien ’reacties op van machteloze boosheid’. „Juist als je zelf ethiek belangrijk vindt, is het moeilijk te begrijpen dat anderen zich zo laten leiden door hebzucht en egoïsme en daarvan anderen de dupe laten worden. Toch zullen kerken weer helpen, vergeven en zonodig financieel ondersteunen, als een bedrijf in de buurt failliet gaat bijvoorbeeld.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden