Essay

Het lijkt een fantasie, maar daagt er een perestrojka van Poetin?

Beeld EPA

Ineens bezigen Russische burgers lang vergeten woorden als ‘rechten’ en ‘vrijheid’. Zal het Kremlin wat ventielen openzetten zodat de druk niet te hoog oploopt, vraagt de Russische journalist Andrei Archangelsky zich af.

Het bericht was dit najaar tweemaal nieuws, het leek alsof de geschiedenis een absurde komedie opvoerde. Bijna gelijktijdig weigerden leraren in Sint Petersburg en Perm meisjes die hun haren hadden geverfd de toegang tot de klas. Het ene meisje had blauw, het andere roze haar.

Gezien de conservatieve trend kon je erop rekenen dat de media een zoveelste propagandacampagne zouden ontketenen met als leus ‘de jeugd is losgeslagen’. Maar dit keer liep het gek genoeg anders. De media vielen de scholieren niet aan. Het omgekeerde gebeurde. Op de propagandazender Vesti FM werd eraan herinnerd dat juist de stompzinnige verboden rond het uiterlijk in de jaren zeventig voor massale teleurstelling in de sovjet-ideologie zorgden.

Krimpende vrijheid

Grote flashmobs betuigden steun aan de meisjes. Zij zelf weigerden hun haar te veranderen en hun ouders waren het daarmee eens. Met tegenzin verwoordden schooldirecteuren het officiële standpunt: ‘Leraren hebben niet het recht iemand om deze reden toegang tot het klaslokaal te weigeren.’ In de staatsmedia betoogden juristen dat je haarkleur hoort bij je ‘persoonlijk leven’, waar de school zich niet mee mag bemoeien.

Het lijkt misschien raar dat deze kwestie op staatsniveau wordt bediscussieerd, maar voor Russen gaat dit om niets minder dan de grenzen van de vrijheid. Vorig jaar nog veroordeelden de staatsmedia onschuldige dansjes van kadetten, en eerder werden een paar meisjes vanwege hun ‘perverse’ twerk-dans opgepakt. De ruimte voor persoonlijke vrijheid krimpt voortdurend, maar in het geval van de roze en blauwe haren schakelde de gigantische staatsmachine in z’n achteruit. Alsof de machinist gevaar voelde. 

Logisch. Met zulke vrijheden - aantrekken waar je zin in hebt, je haar verven, je lievelingsmuziek beluisteren - begonnen de democratische veranderingen in de USSR na 1985, begon de perestrojka. En hoewel de meeste Russen tegenwoordig Gorbatsjov vervloeken (dat beweren de sociologen), vinden ze de vrijheid in hun persoonlijke leven toch vanzelfsprekend. 

Demonstranten tijdens een protest voor vrijheid op het internet in MoskouBeeld AFP

Sindsdien zijn politieke noch economische vrijheden in het massabewustzijn de norm geworden. De enige vrijheid die de meeste burgers positief beoordelen, op emotioneel en niet op rationeel niveau, is de vrijheid van expressie. Dat is vandaag de dag de uiterste grens van vrijheid in Rusland: het recht te dansen of je haar roze te verven. Of blauw. Het klinkt niet erg inspirerend. Het betekent dat de voorstelling van vrijheid in Rusland zich bij het massapubliek ongeveer op het niveau van 1987 bevindt. Maar die grens zijn mensen voorlopig niet bereid te verleggen. De staat voelde dat aan en deed een stap terug.

Dubbele moraal

De politicologe Jekaterina Sjoelman vergelijkt de inrichting van het huidige Rusland met een mechanisme waarvan alle moeren en bouten op hun plaats zitten, maar ze zijn welbewust niet aangedraaid. Anders dan China of Iran is Rusland formeel tot nu toe een democratisch land, waar de grondwet net als in Europa en de VS de rechten en vrijheden garandeert. Alleen ‘vergat’ men de Russen hieraan te herinneren. Dus functioneert de maatschappij gelijktijdig in twee registers, in de speling tussen democratische wetten en een autoritaire praktijk. Dit schept een unieke ruimte voor een dubbele moraal.

De leraren keken vermoedelijk vreemd op toen ze hoorden dat zelfs minderjarige meisjes rechten hebben. Een Amerikaanse of Europese scholiere zou in zo’n situatie meteen een zin over haar ‘mensenrecht’ bij de hand hebben. In Rusland wordt die term maar zelden gebruikt en dan op een minachtende toon: al die ‘mensenrechten’ van jullie zijn een fictie. En dus vindt een Russische burger zijn rechten bij toeval in zijn achterzak, als een ongebruikt tramkaartje. En verbaast zich telkens: blijkbaar heeft hij ‘rechten’ die de grondwet garandeert! Een grondwet die zijn persoonlijke vrijheden beschermt tegen bemoeienis van de staat.

Hoe kan het dat de fundamentele rechten en vrijheden die al in 1993 in de grondwet zijn verankerd, voor Russische burgers elke keer iets nieuws zijn? Omdat de staat zich tot het uiterste heeft ingespannen om de kern van de veranderingen uit de jaren tachtig en negentig voor de mensen te verbergen. Het lijkt onmogelijk, maar de staat heeft zich de afgelopen twintig jaar zelfs sterk gemaakt om de herinnering aan de hervormingen van die jaren uit te wissen.

Natuurverschijnsel

Zo zie je bijvoorbeeld nauwelijks films en series over die jaren. En als die tijd een rol speelt, dan is het grootste taboe het noemen van de namen van Gorbatsjov of Jeltsin. Je mag in talkshows op tv op hen schelden, maar je mag die periode alleen maar beschouwen als een zwart gat, waarin de hele Russische bevolking vijftien jaar lang verdwenen was.

Een typisch verhaal van een serie gaat als volgt: tot 1985 leefde het land gelukkig, toen verschenen er donkere wolken aan de hemel, we kregen regenbuien, daarna gebeurde er iets onbegrijpelijks en pas begin van de volgende eeuw kwam de zon tevoorschijn en werd alles weer normaal. Dit is geen metafoor. De perestrojka en de jaren negentig mogen in speelfilms alleen verbeeld worden in de vorm van een natuurverschijnsel, van regen of sneeuw. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie wordt op radiozender Vesti FM omschreven als ‘het liep niet helemaal goed’.

Dat in die jaren het maatschappelijk, politiek en economisch systeem radicaal veranderde, waardoor er wereldwijd een aardverschuiving plaatsvond, stipt men aan alsof er ‘niets bijzonders is gebeurd’.

Russische vrouwen bij een demonstratie op de verjaardag van Vladimir PoetinBeeld Getty Images

Het is een uniek experiment met het massabewustzijn: de overheid verbergt voor haar burgers dat ze in 1992 het kapitalisme invoerde. Sterker nog, het Kremlin heeft twintig jaar lang bij de burgers de illusie gewekt dat de sovjet-macht helemaal niet verdwenen is. Dat zij een tijdje weg is geweest en binnenkort terugkeert. Het vieren van Sovjet-feesten ging gewoon door. Het gevolg is dat miljoenen mensen verder hebben geleefd met de illusie dat het kapitalisme spoedig zal worden afgeschaft.

Geheime proteststem

De pensioenhervorming was het einde van deze lange en gelukkige droom. Het leek alsof de mensen er wreed aan herinnerd werden dat zij toch onder het kapitalisme leven. De algemene deceptie was zelfs te merken bij de leider van de pro-sovjet beweging ‘Kern van de tijd’ Sergej Koerginjan. Vroeger steunde hij Poetin, maar nu maakt hij het Kremlin bang met vage suggesties, waarbij hij zijn optreden eindigt met de raadselachtige woorden ‘tot ziens in de USSR’ (een half miljoen kijkers op YouTube). Maar daarmee maak je de huidige machthebbers niet bang. Ook de demonstraties tegen de hervorming vonden geen massale weerklank en de tijdelijke daling van de populariteit van het Kremlin werd, zo schijnt het, voorspeld.

De belangrijkste politieke gebeurtenis dit najaar was echter de proteststem bij de regionale verkiezingen (net als in de jaren negentig wonnen nationalisten en communisten). De regeringspartij verloor voor het eerst in twintig jaar.

Belangrijker nog is dat zich ook een innerlijk protest manifesteerde. De officiële peilingen waarop het Kremlin altijd had vertrouwd (de macht van de president stoelt op zijn populariteit), voorspelden een duidelijke overwinning van de regeringspartij in Vladimir, Chabarovsk en Primorje - en zaten ernaast.

Die voorspellingen waren gebaseerd op peilingen, maar nu bleek dat de mensen welbewust gelogen hadden over wat ze zouden stemmen. Was dat een samenzwering? De mensen brachten niet alleen een proteststem uit, ze hielden die ook geheim.

Technocraten

De regering kreeg een lesje uit de sovjet-geschiedenis, uit de jaren tachtig, toen partijleider Andropov de beroemde zin uitsprak: “Wij kennen het land waarin wij leven niet.”

Voor een goed begrip: politieke vrijheden opeisen - zoals een volksraadpleging over de pensioenhervorming - betekent niet hetzelfde als in post-sovjetdemocratieën zoals Letland, Estland of Oekraïne. Net als in de jaren negentig is vrijheid voor de meeste Russen een middel, geen doel op zich. In Rusland wordt vrijheid opgevat als een drukmiddel op de regering, als een dreigement. Mensen snappen uitstekend  dat het Kremlin het bangst is voor politieke eisen, dat het bang is voor het woord vrijheid - en daarmee kan worden gechanteerd.

Protest tegen de hervorming van het Russische pensionstelselBeeld EPA

Het Kremlin begrijpt dit en denkt vooruit: nog vóór de verkiezingen verving men de 60- tot 70-jarige gouverneurs en zette nieuwe veertigers op hun plaats. Die heten in Rusland technocraten en hangen de kiezers nog niet zo de keel uit. Maar er is geen behoefte aan een ‘sterke leiding’, maar aan rechtvaardigheid.

“De burgers van Rusland willen verandering, maar niet door middel van revolutie”, erkende zelfs Poetin op een bijeenkomst van de discussieclub Valdaj in Sotsji op 18 oktober. Is hij bereid om aan een perestrojka 2.0 te beginnen? Dat lijkt vandaag een fantasie. Maar niet alleen de bevolking, ook de regering vat vrijheid op als een manipulatiemiddel. In de tweede helft van 2018 leed de regering forse imagoschade, ook internationaal (de Skripal-zaak, de ontmaskering van spionnen in Engeland, de VS en Nederland). Dit zou haar ertoe kunnen brengen om enkele compromissen in stijl en retoriek te sluiten. Het huidige politbureau herinnert zich maar al te goed de les van de sovjet-machthebbers: je moet de pan niet volledig afsluiten. Regel een ventiel om stoom af te blazen.

Pragmatisch

Politicologen schrijven dat de pensioencrisis en de daling van het vertrouwen in de regering het einde betekent van de eensgezindheid in Rusland die na de annexatie van de Krim ontstond. Maar die consensus leunde op een stille afspraak vanaf de jaren 2000 tussen machthebbers en de bevolking: sociale garanties in ruil voor beperkte vrijheid. De pensioenhervorming betekent het einde van de sociale garanties en dus geldt het contract tussen de macht en de bevolking niet meer.

Het Kremlin is pragmatisch en snapt dat het iets moet teruggeven als het iets afpakt. Nu sociale garanties zijn afgenomen, moet de overheid dan maar wat vrijheid teruggeven, al was het maar omdat de regering niets anders te bieden heeft? De perestrojka van Gorbatsjov kwam destijds ook voort uit het ontbreken van economische middelen. Hiermee keert het land terug naar een gevoel uit de jaren tachtig en negentig. Vooralsnog denkt het Kremlin, net als de sovjetmacht vóór Gorbatsjov, dat het met hulp van de televisie en wat kleine concessies het systeem kan stabiliseren. Bijvoorbeeld door de strafbaarheid van het delen van andermans internetberichten te verminderen.

Er is voor het eerst in jaren een tv-serie in de maak over de jaren negentig, bedoeld voor het staatstelevisiekanaal Rossija. Het afgelopen jaar zijn er - mét staatssubsidie - veel kritische films uitgebracht over het moderne Rusland. Ook over problemen van de jeugd; in de dagen van Gorbatsjov werden die het symbool van verandering. Maar juich niet te vroeg: de films waarschuwen allemaal dat vrijheid gevaarlijk is.

Freudiaans

In 2024 eindigt de laatste presidentstermijn van Vladimir Poetin. Niemand weet hoe de macht er daarna uit zal zien, maar iedereen snapt dat het leven anders zal zijn dan de afgelopen twintig jaar. De grootste verrassing voor het Kremlin is dat de maatschappij al begint te bewegen lang voordat het zover is. Ook dat doet denken aan de sfeer rond van de jaren rond 1990.

Het wegstoppen van de ervaringen uit die periode lijkt wel Freudiaans. De herinnering aan de tijd van vrijheid in Rusland is lang uit het bewustzijn verbannen, maar keert nu terug in de vorm van fantomen. Zo kun je de flashmobs ‘Laten we ons de jaren ’90 herinneren’ op internet interpreteren. De geschiedenis heeft Rusland teruggezet naar de tweede klas van de school, waar de kinderen fundamentele vragen krijgen voorgelegd als ‘wie zijn wij?’, ‘waar gaan wij naartoe?’, ‘wat willen wij?’.

Zolang daar geen antwoord op komt, komt Rusland niet verder. Dat is ook een verwijt aan de Russische democraten. Het zou hen sieren als ze nu hun grootste vergissing zouden erkennen. In de tweede helft van de jaren negentig hebben ze er zelf van afgezien om met de burgers te praten over vrijheid en democratie, en in plaats daarvan luide muziek en dans geboden.

Journalist Andrei Archangelsky

De civil society is halverwege blijven steken; de vrijheid is in de eerste plaats op intellectueel niveau verspeeld. Op dit moment wordt Rusland hieraan telkens weer herinnerd via merkwaardige en enigszins simpele signalen, bijvoorbeeld door meisjes met blauwe of roze haren. Zij herinneren ons aan wat we ooit hadden en wat we sindsdien verloren hebben. En hoe weinig wij hiervan hebben opgestoken. 

Andrei Archangelsky (1974) is een Russische journalist, columnist en cultuurexpert. Hij werkt voor het tijdschrift Ogonyok.

Dit essay schreef hij voor de Nederlandse site RaamopRusland.nl

Lees ook:

Poetin buigt voor de kiezer: pensioenplan minder streng voor vrouwen

De protesten in Rusland tegen de aangekondigde verhoging van de pensioenleeftijd werpen hun vruchten af. In een televisietoespraak zei president Poetin vandaag dat die maatregelen deels worden afgezwakt.

Eenmaal gekooid, tel je in Rusland niet meer

Wie vorige week niet op Poetin gestemd zullen hebben, áls ze mochten stemmen, zijn diegenen die onder diens regime om politieke redenen zijn veroordeeld. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden